‘ยศชนัน’นำทีมนักวิจัยตรวจแม่น้ำสาย หนุนใช้นวัตกรรม"M-Sense"ให้ท้องถิ่น-ผู้นำชุมชนเข้าถึงได้ ตรวจสารหนูปนเปื้อน 3-5 นาทีรู้ผล ต้นทุนแค่ 60 บาท จ่อชง ศปช.ผุดโมเดลชะลอน้ำดักตะกอน
สำนักข่าว Next News รายงานเมื่อวันที่ 15 พฤศจิกายน 2569 นายยศชนัน วงศ์สวัสดิ์ รองนายกรัฐมนตรี และรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) นำคณะลงพื้นที่บริเวณสะพานมิตรภาพไทย-เมียนมา แห่งที่ 1 อ.แม่สาย จ.เชียงราย เพื่อตรวจสอบวิกฤตการปนเปื้อนสารหนูและโลหะหนักในแม่น้ำสาย โดยสภาพน้ำยังคงมีลักษณะสีขุ่นแดงอย่างเห็นได้ชัด ซึ่งนายยศชนัน ได้สังเกตการณ์การปฏิบัติงานของทีมนักวิจัยจากศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ (นาโนเทค) สำนักงานพัฒนาวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งชาติ (สวทช.) ที่นำนวัตกรรม "M-Sense" (เอ็ม-เซนส์) ซึ่งเป็นชุดทดสอบการปนเปื้อนสารหนูและโลหะหนักภาคสนาม มาประยุกต์ใช้ในการแก้ปัญหาจริง
สำหรับขั้นตอนการทำงานของชุดทดสอบ "M-Sense" นั้น ทีมนักวิจัยจาก สวทช. ได้สาธิตและอธิบายให้เห็นถึงกระบวนการที่ออกแบบมาให้ใช้งานง่าย ไม่ซับซ้อน โดยอุปกรณ์หลักจะประกอบด้วย "น้ำยาทดสอบ" และ "แผ่นชิปขั้วไฟฟ้า" ขั้นตอนเริ่มจากการนำแผ่นชิปขั้วไฟฟ้าเสียบเข้ากับเครื่องอ่านที่เชื่อมต่อกับโปรแกรมคอมพิวเตอร์ ซึ่งมีการตั้งค่าพารามิเตอร์สำหรับการตรวจวัดไว้เรียบร้อยแล้ว
จากนั้นนำตัวอย่างน้ำที่ต้องการตรวจมาผสมเข้ากับน้ำยาทดสอบและเขย่าให้เข้ากัน ก่อนจะใช้หลอดดูด (Dropper) ดูดน้ำตัวอย่างที่ผสมแล้วหยดลงบนแผ่นชิปขั้วไฟฟ้า และกดสั่งการประมวลผลผ่านคอมพิวเตอร์ ระบบเซนเซอร์จะทำการวิเคราะห์และแสดงผลปริมาณสารหนูออกมาเป็น "ตัวเลข" อย่างชัดเจนบนหน้าจอคอมพิวเตอร์ภายในเวลาเพียง 3-5 นาทีเท่านั้น
ด้วยกลไกดังกล่าว ทำให้ M-Sense สามารถตรวจวัดคุณภาพน้ำได้อย่างรวดเร็วและให้ผลที่สอดคล้องใกล้เคียงกับการส่งตรวจในห้องปฏิบัติการกลาง แต่มีต้นทุนที่ถูกกว่ามากเพียง 60 บาทต่อครั้ง ส่งผลให้หน่วยงานท้องถิ่น เจ้าหน้าที่สาธารณสุข หรือแม้กระทั่งผู้นำชุมชน สามารถเข้าถึงเครื่องมือนี้เพื่อใช้เฝ้าระวัง คัดกรอง และแจ้งเตือนชาวบ้านให้งดใช้น้ำได้อย่างรวดเร็วหากพบค่าสารหนูพุ่งสูงเกินมาตรฐาน ช่วยลดความตื่นตระหนกและป้องกันผลกระทบต่อสุขภาพของประชาชนได้อย่างทันท่วงที
จากนั้น นายยศชนัน กล่าวถึงแนวทางการจัดการปัญหาระยะยาว ว่า ปัญหาสารหนูปนเปื้อนถือเป็นวาระระดับภูมิภาคที่รัฐบาลให้ความสำคัญสูงสุด แม้จะไม่ได้เป็นหน่วยงานหลักที่รับผิดชอบด้านนี้โดยตรง แต่กระทรวง อว. ขอร่วมสนับสนุนการแก้ปัญหาและเป็นกองหนุนสำคัญในการแก้วิกฤตข้ามพรมแดน ซึ่งการดำเนินงานดังกล่าวสอดรับกับการหารือระดับทวิภาคีระหว่างนายกรัฐมนตรีของไทยและนายกรัฐมนตรีจีนที่ผ่านมา ที่ได้หยิบยกประเด็นนี้ขึ้นมาพูดคุยอย่างจริงจัง เพื่อประสานความร่วมมือในการบริหารจัดการและแก้ปัญหาตั้งแต่ต้นน้ำ
นายยศชนันกล่าวว่า กุญแจสำคัญในการแก้ปัญหาเชิงวิศวกรรมและสิ่งแวดล้อม จากข้อมูลทางวิชาการและการวิเคราะห์แหล่งน้ำพบว่า สารหนูและโลหะหนักมักจะปะปนมากับ "ความขุ่น" หรือเกาะติดมากับ "ตะกอนดิน" ที่ไหลมาตามกระแสน้ำ ดังนั้น ทางหน่วยงานที่เกี่ยวข้องจึงร่วมกันศึกษาโมเดลการสร้างระบบ "ชะลอน้ำ" หรือการสร้างจุดดักกระแสน้ำ ซึ่งเมื่อกระแสน้ำไหลช้าลง ตะกอนดินที่ปนเปื้อนสารพิษจะตกตะกอนลงสู่ก้นแม่น้ำ จากนั้นจะสามารถส่งเครื่องจักรเข้าไปทำการขุดลอกและเก็บเกี่ยวตะกอนเหล่านั้นออกไปกำจัดอย่างถูกวิธีและปลอดภัย ซึ่งจะช่วยลดปริมาณสารหนูในระบบนิเวศของแม่น้ำสายลงได้อย่างมหาศาล โดยแนวทางนี้เตรียมนำเสนอเข้าสู่ที่ประชุมศูนย์ปฏิบัติการช่วยเหลือผู้ประสบอุทกภัย วาตภัย และดินโคลนถล่ม (ศปช.) ส่วนหน้า ภาคเหนือ เพื่อพิจารณาผลักดันให้เกิดการปฏิบัติจริงโดยเร็ว
นายยศชนันกล่าวว่า แม้ประเทศไทยจะมีชุดตรวจภาคสนาม M-Sense เพื่อแจ้งเตือนประชาชนได้อย่างรวดเร็ว แต่เมื่อถึงคราวที่ต้องนำข้อมูลไปใช้เป็นหลักฐานในการเจรจาระดับรัฐบาลต่อรัฐบาล (G2G) หรือการพูดคุยกับภาคเอกชนของประเทศเพื่อนบ้าน ประเทศไทยจำเป็นต้องมีชุดข้อมูลที่แข็งแกร่งและยืนยันได้ด้วยมาตรฐานสากล จึงมอบหมายให้ สวทช. และสถาบันวิจัยแสงซินโครตรอน (องค์การมหาชน) ทำหน้าที่เป็น "กระดูกสันหลังทางวิทยาศาสตร์" เพื่อตรวจสอบความแม่นยำคู่ขนานไปกับห้องปฏิบัติการของกรมควบคุมมลพิษ ทำให้ผลการตรวจวัดของไทยมีความโปร่งใส น่าเชื่อถือ เป็นที่ยอมรับของนานาชาติ และนำไปสู่เป้าหมายสูงสุดคือการเจรจาเพื่อกำหนด "ค่ามาตรฐานความปลอดภัยของแหล่งน้ำ" ร่วมกันกับประเทศเพื่อนบ้าน เพื่อยุติปัญหาการปล่อยสารพิษลงสู่แหล่งน้ำสาธารณะอย่างถาวร
ต่อมา นายยศชนัน และคณะ เข้าร่วมการประชุมเพื่อสรุปสถานการณ์การปนเปื้อนสารหนูในแม่น้ำสาย ประเมินผลกระทบต่อวิถีชีวิตและสุขภาพของประชาชน รวมถึงแผนการดำเนินการแก้ไขปัญหาอย่างเป็นระบบ จากผู้ว่าราชการจังหวัดเชียงราย พร้อมทั้งรับฟังรายงานผลการดำเนินงานที่ผ่านมาและสรุปผลการตรวจสอบคุณภาพน้ำเชิงลึก จาก ดร.ภญ.อุรชา รักษ์ตานนท์ชัย ผู้อำนวยการศูนย์นาโนเทคโนโลยีแห่งชาติ สวทช. ก่อนที่ ศ.ดร.ยศชนัน จะกล่าวมอบนโยบายแก่หน่วยงานในสังกัดกระทรวง อว. เพื่อขับเคลื่อนภารกิจคืนสายน้ำที่ใสสะอาดและปลอดภัยให้กับพี่น้องชาวแม่สายอย่างยั่งยืน
