มีคำถามหนึ่งซึ่งผมพยายามตอบด้วยธรรมะและปัญญาที่สุด คือสหรัฐอเมริกากำลังเสื่อมถอยหรือไม่ และหากเป็นเช่นนั้น รากเหง้าที่แท้จริงของความถดถอยและหลงทิศผิดทางนี้คืออะไร
แน่นอนว่าคำตอบมิได้อยู่ในตัวเลขเศรษฐกิจหรือดัชนีวิทยาศาสตร์เทคโนโลยีเพียงลำพัง แต่ถูกซ้ำเติมหรือเน้นย้ำให้เห็นประจักษ์ชัด ยิ่งจากความผิดพลาดของประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในนโยบายต่ออิหร่านและสงครามในตะวันออกกลาง และความผิดพลาดนั้นหาใช่เพียงความผิดพลาดทางยุทธศาสตร์หรือคลาดเคลื่อนทางยุทธวิธี หากแต่ ที่อยู่ลึกลงไปกว่านั้นและมีอำนาจทำลายล้างยิ่งกว่า นั่นคือ hubris—ความหลงตนของผู้นำ—และการปราศจากภาวะผู้นำที่เปี่ยมด้วยคุณธรรมในสายตาของโลก ตรงนี้ต่างหากที่กำลังกัดกร่อนฐานะการนำโลกของสหรัฐฯ
เราต้องยอมรับความจริงสำคัญที่สุดข้อหนึ่งเสียก่อน นั่นคือตลอดศตวรรษที่ผ่านมา สหรัฐอเมริกามิได้ยิ่งใหญ่เพียงเพราะเศรษฐกิจที่มหึมาหรือแสนยานุภาพทางทหารที่โลกครั่นคร้ามเท่านั้น แม้แต่ดินแดนซึ่งไม่เคยเห็นพ้องกับเศรษฐกิจระบอบตลาด และความคิดเสรีนิยมกับทุนนิยมของอเมริกา ก็ยังต้องยอมรับโดยดุษณีว่าสหรัฐฯ "เก่งจริง" ทั้งบู๊ทัังบุ๋น
ทว่า อำนาจนั้น ย่อมไม่ใช่แค่ผลผลิตของเศรษฐกิจเทคโนโลยี เครื่องจักร อาวุธ และความแข็งแกร่งของตลาดหุ้นตลาดทุนและเงินดอลลาร์ หากยังตั้งอยู่บนฐานแห่งการนำด้วยอุดมคติที่ครั้งหนึ่งเคยทรงพลังที่สุดในประวัติศาสตร์ยุคใหม่
ในสายตาฝ่ายที่นิยมเสรีประชาธิปไตยนั้น อเมริกาคือสัญญะแห่งเสรีภาพ ศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ และโอกาสที่ไม่มีขีดจำกัด ส่วนอีกซีกโลกหนึ่งที่มิเคยมองอเมริกาว่าเป็นผู้พิทักษ์ศีลธรรมโดยสมบูรณ์ พวกเขาก็ยังอดไม่ได้ที่จะมองข้ามอุดมการณ์ที่ไม่เห็นด้วยและยอมรับในศักยภาพอันเหลือเชื่อของชาติซึ่งยกตนเองขึ้นมาเป็นผู้พิทักษ์ค่านิยมและระเบียบโลก
มาถึงตรงนี้เองที่ภูมิปัญญาแห่งบูรพทิศได้มอบบทเรียนซึ่งลึกซึ้งยิ่งกว่าตำราพิชัยสงครามใดของตะวัน
ซุนวู ปราชญ์และนักการทหารจีนเขียนไว้ราวสองพันปีมาแล้วว่า
"การชนะศึกโดยไม่ต้องรบ ต่างหาก คือสุดยอดแห่งชัยชนะ"
“To subdue the enemy without fighting is the supreme excellence.”
และ
"ผู้ที่ทำให้ข้าศึกยอมจำนนโดยไม่ต้องต่อสู้ คือผู้ชำนาญศึกอย่างแท้จริง"
“He who conquers the enemy without striking a blow is a true master of war.”
ถ้อยคำเหล่านี้อาจตีความว่าคือการยอมรับว่ากำลังรบที่แท้จริงหาใช่ ดาบปืน หรือ รถม้า รถถัง เท่านั้น ยิ่งใหญ่ไปกว่านั้นคืออำนาจทางศีลธรรมและคุณธรรมที่อาจทำให้ศัตรูหมดสิ้นแรงและปัญญาต้านได้ หมดข้อกังขาทางปัญญา ก่อนที่สงครามจะอุบัติขึ้นด้วยซ้ำ
ด้านเล่าจื๊อก็พร่ำสอนไว้อย่างหนักแน่นว่า
"ผู้ที่เอาชนะผู้อื่นได้นั้นถือว่ามีแรงมาก แต่ผู้ที่เอาชนะใจตนเองได้ด้วยนั้นถือว่าเข้มแข็งและทรงพลังจริงๆ"
“Mastering others is strength; mastering yourself is true power.”
และ
"ไม่มีสิ่งใดอ่อนนุ่มและอ่อนแอไปกว่าน้ำ ทว่าสำหรับการเอาชนะสิ่งที่แข็งกร้าวและแกร่งกระด้าง ก็ไม่มีสิ่งใดจะเหนือกว่าน้ำได้อีก"
“There is nothing softer and weaker than water, yet for attacking things that are hard and strong, there is nothing that surpasses it.”
น้ำนั้นไร้คม ไร้พิษสง แต่เซาะกร่อนขุนเขาได้ทั้งลูกด้วยความอ่อนนุ่มของมัน นี่คือพลังแห่งคุณธรรมที่แท้—ละมุน นุ่ม แต่เปลี่ยนทุกสิ่งได้อย่างเงียบงัน
ขงจื๊อเองก็ประกาศไว้ไม่ต่างกันว่า
"ปกครองด้วยคุณธรรม ดุจดาวเหนือที่สถิตอยู่กับที่ ขณะที่ดาราทั้งปวงโคจรรายรอบ"
“He who governs by virtue is like the North Star, which remains in its place while all the other stars orbit around it.”
นี่คือภาพของการนำที่มิต้องบังคับ มิต้องข่มขู่ หากคือมีแรงดึงดูดให้ติดตามอันเกิดจากความถูกต้องภายในตนแห่งผู้นำ
และในแดนแห่งพุทธธรรมเรา ก็ยังมีมโนทัศน์ที่หนักแน่นไม่ยิ่งหย่อนไปกว่ากัน นั่นคือ "ธรรมวิชัย" — Dhammavijaya — หรือ "ชัยชนะด้วยธรรมะ" ดังที่พระเจ้าอโศกมหาราช กษัตริย์ผู้เปลี่ยนจากการขยายอำนาจด้วยสงคราม (อาญาชัย) มาสู่การเผยแผ่ศีลธรรม ได้ทรงจารึกไว้เป็นสัจธรรมว่า
"ชัยชนะโดยธรรมนั้นคือชัยชนะอันสูงสุด"
“Victory through righteousness is the supreme victory.”
ในโลกทัศน์พุทธ ชัยชนะที่ได้มาด้วยเมตตา ด้วยความถูกต้อง และด้วยการทำให้ผู้อื่นยอมรับจากใจจริง มิใช่จำนนเพราะความกลัว คือชัยชนะเพียงหนึ่งเดียวที่โลกต้องจารึก
แท้จริงแล้ว "เต๋อ" หรือแปลง่ายๆว่า คุณธรรม คือรากฐานของสรรพสิ่ง "เต๋า" คือวิถีอันกลมกลืนกับธรรมชาติแห่งฟ้า และ "ธรรมวิชัย" คือบทสรุปที่ประกาศว่า อำนาจใดที่ปราศจากความชอบธรรมจะพังทลายในที่สุด จะร่ำรวยล้นฟ้าหรือมีพลานุภาพสะท้านพิภพเพียงไหน แต่ถ้าไร้ซึ่งความถูกต้องจากภายใน ทุกสิ่งก็ย่อมจะแหลกสลายราวกับปราสาททรายเมื่อต้องกับเกลียวคลื่น
นี่คือสิ่งที่กำลังเกิดขึ้นกับอเมริกาในยุคแห่งความโอหังหลงตน
มองย้อนไปยังความผิดพลาดของสหรัฐในตะวันออกกลางและอิหร่าน เราจะเห็นภาพการทำลายตนเองทางอุดมการณ์อย่างแจ่มชัด การฉีกข้อตกลงนิวเคลียร์กับอิหร่านแต่เพียงฝ่ายเดียวมิใช่แค่ความผิดพลาดทางการทูต มันคือการส่งสัญญาณให้โลกทั้งผองได้ยินว่า อเมริกายุคใหม่มิได้ผูกพันกับคำมั่นและเกียรติภูมิของอเมริกายุคก่อนอีกต่อไป มันคือการละทิ้ง "ธรรมวิชัย"—การละทิ้งหนทางแห่งชัยชนะด้วยความซื่อสัตย์ต่อคำพูด—และเมื่อมหาอำนาจละทิ้งวิถีนี้ มันก็ย่างเท้าลงบนหนทางที่ซุนวูเตือนไว้แล้วว่า ต่อให้มีกำลังรบเหนือกว่าเพียงใด ก็จะปราชัยในสงครามที่มองไม่เห็น
และการตัดสินใจใช้ปฏิบัติการลอบสังหารผู้นำทางทหารของอิหร่านกลางนครหลวงของอีกประเทศหนึ่ง โดยปราศจากการหารือกับปวงพันธมิตรระยะยาว คือประจักษ์พยานอันแจ้งชัดที่สุดของการใช้ฐานรากทางเทคโนโลยีและแสนยานุภาพโดยไร้เข็มทิศทางจริยธรรม แน่นอน—เราทำได้ สหรัฐฯ ยังเป็นชาติที่ทิ้งห่างชาติอื่นในศักยภาพทางทหาร แต่ปฏิบัติการนั้นกลับตั้งคำถามใหญ่กว่าต่อโลกทั้งใบว่า "อเมริกากำลังสร้างโลกแบบไหนหลังจากนี้?" หากคำตอบคือความเงียบและสุญญากาศทางวิสัยทัศน์ นี่ก็หาใช่การนำอีกต่อไปไม่
ซุนวูสอนไว้เตือนสติว่า
"ผู้ที่รู้จักข้าศึกและรู้จักตนเอง จะไม่ต้องพรั่นพรึงต่อผลของศึกร้อยครั้ง"
“If you know the enemy and know yourself, you need not fear the result of a hundred battles.”
แต่ผู้ที่หลงตนจนไม่รู้จักตนเอง — ผู้ที่ไม่ตระหนักว่าอำนาจที่แท้มิใช่แค่อาวุธ แต่คือการมีอุดมการณ์ที่โลกพร้อมใจยอมรับ — ก็จะพ่ายแพ้โดยไม่ทันเข้าใจด้วยซ้ำว่า เหตุใดมิตรจึงกลายเป็นศัตรู และศัตรูจึงรวมตัวกันได้แน่นหนายิ่งกว่าเดิม
นี่คือโศกนาฏกรรมของความหลงในอำนาจ หาใช่แค่ความเย่อหยิ่งไม่ มันคือภาวะตาบอดทางปัญญาที่ทำให้หลงเชื่อว่า เพราะเราร่ำรวยเราจึงถูกต้อง และเพราะเราเก่งกาจเราจึงไม่จำเป็นต้องมีคุณธรรม แต่มันไม่จริงเลย เล่าจื๊อเตือนไว้ล่วงหน้าว่า
"สิ่งที่แข็งกระด้างจะถูกหักทำลาย สิ่งที่อ่อนนุ่มจะธำรงอยู่"
“The hard and stiff will be broken; the soft and supple will prevail.”
มหาอำนาจที่แข็งกร้าวไร้คุณธรรม คือมหาอำนาจที่กำลังก้าวย่างเข้าสู่สุสานแห่งประวัติศาสตร์
ขงจื๊อสอนไว้ชัดเจนยิ่งนักว่า
"ถ้าผู้อยู่ไกลไม่ยอมสยบ จงปลูกฝังคุณธรรมเพื่อดึงดูดพวกเขา ครั้นพวกเขามาแล้ว จงทำให้พวกเขาอยู่อย่างสงบรมเย็น"
“If the distant do not submit, cultivate virtue to attract them; when they have come, make them content.”
และพระเจ้าอโศกผู้ทรงผ่านสมรภูมิเลือดมาแล้ว ทรงย้ำว่ามีเพียง "ธรรมวิชัย" เท่านั้นที่ยั่งยืน
—“Victory through righteousness is the supreme victory.”
นี่คืออำนาจอ่อน หรือ Soft power ในภาษาแห่งบูรพาปัญญาที่ลึกซึ้งเกินกว่าตำราการสงครามใดๆ ของตะวันตก
ท้ายที่สุด อำนาจแห่งการดึงดูดคือสิ่งมีค่าสูงสุด และมันงอกเงยได้ก็แต่จากการนำด้วยอุดมการณ์และความเชื่อถือเท่านั้น โลกมิได้ปฏิเสธเทคโนโลยีของอเมริกาเพราะมันด้อยกว่า หากแต่ผู้คนเริ่มมองหาทางเลือกอื่น เพราะพวกเขาหมดความมั่นใจในจิตวิญญาณที่ควบคุมเทคโนโลยีนั้น เมื่อเกียรติภูมิและความเชื่อถือถูกบั่นทอนด้วยความโอหัง สิ่งที่ตามมาก็คืออเมริกาต้องทุ่มทรัพยากรมากเป็นทวีคูณเพื่อซื้ออิทธิพลที่ครั้งหนึ่งเคยได้มาโดยไม่ต้องเสียอะไร นอกจากความชื่นชมจากหัวใจ
ซุนวูปิดท้ายว่า
"นักรบผู้ชนะ ย่อม(คิดและเตรียมพร้อมที่จะ)ชนะก่อน แล้วจึงออกรบ ส่วนนักรบผู้พ่ายแพ้แน่นั้น ออกรบก่อนแล้วจึงเสาะแสวงหรือดิ้นรนหาชัยชนะ"
“Victorious warriors win first and then go to war, while defeated warriors go to war first and then seek to win.”
อเมริกาในยุคที่ขาดการนำด้วยคุณธรรม คือฝ่ายที่ออกรบก่อน แล้วจึงค่อยหาทางเอาชนะ และนั่นคือสูตรแห่งความปราชัยที่ลึกล้ำเกินกว่าแผนใด ยุทธศาสตร์ใดจะกำหนดได้
เราจึงต้องถามว่า หนทางกลับไปสู่ความยิ่งใหญ่ที่แท้คืออะไร? มันไม่ใช่การสร้างกำแพงภาษี หรือการเพิ่มงบกลาโหมแต่เพียงลำพัง หากแต่คือการฟื้นฟู "อุปนิสัยแห่งชาติ" และการปลุกอุดมการณ์—การกลับคืนสู่ "เต๋า"และ "เต๋อ" และ หนทางแห่ง "ธรรมวิชัย"—ที่ครั้งหนึ่งเคยทำให้โลกปราถนาจะเดินตาม
การนำที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในศตวรรษนี้ จะไม่ถูกวัดด้วยความยาวของขบวนพาเหรดทางทหาร หากแต่จะถูกวัดด้วยความกล้าหาญทางศีลธรรมที่จะยึดมั่นในหลักการ แม้ในยามที่มันไม่สะดวกสบาย
สุดยอดแห่งการนำผู้อื่น ชาติอื่น และโลกทั้งใบ คือการยืนหยัดในอุดมการณ์ คุณธรรม และจริยธรรมอันเข้มแข็ง โดยมีกำลังแห่งเศรษฐกิจ วัฒนธรรม เทคโนโลยี และแสนยานุภาพทางทหารเป็นฐานรองรับอย่างมั่นคง แต่จักต้องไม่ลืมปรัชญาโบราณที่แจ้งว่า
"ยอดแห่งพิชัยสงคราม คือการชนะศึกโดยไม่ต้องรบ"
“The supreme art of war is to subdue the enemy without fighting.”
และ
"ธรรมวิชัย—ชัยชนะโดยธรรม—คือชัยชนะอันสูงสุด"
“Victory through righteousness is the supreme victory.”
เพราะในที่สุดแล้ว ไม่มีใครเต็มใจเดินตามนักเลงอันธพาลผู้ช่ำชองในการจัดการวิกฤตไปชั่วกาลนาน โลกกำลังรอคอยผู้นำที่เข้าใจว่าจิตวิญญาณและอุดมการณ์ของชาติคือทรัพย์สินทางยุทธศาสตร์อันสูงสุด และ "ธรรมวิชัย"—ชัยชนะด้วยความถูกต้องและเมตตาธรรม—คืออาวุธเพียงหนึ่งเดียวที่ไม่มีวันหักสะบั้น ต่อให้ต้องเผชิญพายุมรสุมหรือกระทั่งสึนามิแห่งประวัติศาสตร์โลกที่โหมกระหน่ำรุนแรงเพียงใดก็ตาม
