ในยุคที่นักวิชาการทางสังคม การเมือง วัฒนธรรม และการบริหารการจัดการของเราใช้ตำราและทฤษฎีตะวันตกกันได้คล่องแคล่ว ผมคิดว่าความรู้ความคิดจากตะวันตกมีประโยชน์ แต่เราต้องรู้เรื่องของไทยเราเองด้วย พอๆ กัน
หากสังคมศาสตร์ของเรา "ไม่เห็น" และ "ไม่เข้าใจ" รากเหง้าของตัวเองเลย (ทั้งประวัติศาสตร์ วัฒนธรรม ภูมิปัญญาท้องถิ่น และโครงสร้างความเชื่อดั้งเดิม) ผลลัพธ์จะรุนแรงในหลายมิติ ดังนี้
1. วิกฤตเชิงญาณวิทยา
สังคมศาสตร์จะกลายเป็น "ทฤษฎีลอยฟ้า" หากเราใช้กรอบคิดของตะวันตกหรือต่างประเทศมาอธิบายปรากฏการณ์สังคมไทยแบบเหมาเข่ง โดยไม่รู้ว่าตัวแปรสำคัญในสังคมไทย (เช่น ความสัมพันธ์แบบอุปถัมภ์ หรือแนวคิดเรื่อง "บุญ- บาป") มีน้ำหนักเชิงเหตุผลต่างจากสังคมต้นแบบ ส่งผลให้ข้อสรุปทางวิชาการของเราคลาดเคลื่อนจากความจริง
2. การแก้ปัญหาไม่ตรงจุด
นักนโยบายและนักวางแผนจะคิดแก้ปัญหาด้วย "สูตรสำเร็จ" ที่ไม่สอดคล้องกับวิถีชีวิตจริงของคนในพื้นที่ การไม่เข้าใจรากเหง้าทำให้มองข้ามภูมิปัญญาดั้งเดิมในการจัดการทรัพยากรหรือความขัดแย้ง นโยบายที่ออกมาจะต้านทานบริบททางสังคม สุดท้ายล้มเหลวหรือสร้างผลกระทบทางสังคมด้านลบตามมา
3. การสูญเสียอธิปไตยทางปัญญา
เราจะกลายเป็น "ผู้บริโภคความรู้" ตลอดกาล ไม่ใช่ "ผู้ผลิตความรู้" หากไม่รู้จักรากเหง้าของตนเอง เราจะไม่มีทางตั้งคำถามหรือต่อยอดทฤษฎีด้วยฐานคิดของตัวเองได้เลย วิชาสังคมศาสตร์จะถูกลดสถานะเป็นเพียงสาขาย่อยที่คอยทดสอบทฤษฎีของชาติตะวันในบริบทไทยเท่านั้น
4. การตีความข้อมูลและสัญญะผิดพลาด
สังคมศาสตร์ทำงานกับ "ความหมาย" (Meaning) หากไม่เข้าใจรากเหง้า เช่น พิธีกรรม คำพูด หรือสัญลักษณ์ท้องถิ่น นักวิจัยจะตีความข้อมูลเชิงคุณภาพผิดพลาดอย่างมหันต์ เหมือนการอ่านพจนานุกรมโดยไม่เข้าใจไวยากรณ์ของภาษา
5. สูญเสียจริยธรรมและคุณค่า (Loss of Ethical Grounding)
รากเหง้ามักมีแก่นทางจริยธรรมและปรัชญาชีวิต หากตัดทิ้ง สังคมศาสตร์จะกลายเป็นแค่เครื่องมือทางการเมืองหรือเป็นทุนนิยมที่ไร้หัวใจ ใช้เพื่อชิงอำนาจหรือสร้างความชอบธรรมให้กับผลประโยชน์ โดยปราศจากปทัสถานที่เหมาะสมกับสังคมนั้นๆ
สรุป สังคมศาศตร์ที่ขาดรากเหง้าจะกลายเป็น "ศาสตร์ที่ไร้จิตวิญ ญาณ" ไม่สามารถเชื่อมโยงกับคนในสังคมได้ และจะสูญเสียหน้าที่สูงสุดของการเป็นศาสตร์ที่ว่าด้วย "ความเป็นมนุษย์ร่วมกัน" ที่สุด วิชานี้จะไม่สามารถพาสังคมไปข้างหน้าได้ เพราะไม่รู้ว่าตนเองยืนอยู่ ณ จุดใดของประวัติศาสตร์และวัฒนธรรม
ถึงเวลาที่สังคมศาสตร์ไทยต้องกลับไปศึกษาค้นคว้ากรอบความคิด วัฒนธรรม อารยธรรมตลอดจนถึง แบบแผนธรรมเนียม พฤติกรรมจากยุคดั้งเดิมจนถึงปัจจุบันของไทยเราเองด้วย
