เมื่อสิบกว่าปีก่อน ผมเคยมีคนไข้คนหนึ่ง เป็นคนมีฐานะดี แต่ค่อนข้างกังวลเรื่องสุขภาพ วันหนึ่งเขาไปตรวจที่แผนกชะลอวัยแห่งหนึ่ง แล้วกลับมาเล่าให้ผมฟังด้วยความวิตกกังวลว่า แพทย์ตรวจเลือดและปัสสาวะพบว่ามีสารหนูในร่างกายสูงเกินปกติ และแนะนำให้เข้ารับการล้างพิษด้วยวิธีที่เรียกว่า EDTA Chelation
ผมพยายามอธิบายให้เขาเข้าใจว่า การตรวจพบสารหนูในเลือดหรือปัสสาวะ ไม่ได้หมายความว่าเขากำลังเป็นโรคพิษสารหนูเสมอไป และ EDTA ก็ไม่ใช่ยามาตรฐานสำหรับรักษาพิษสารหนู การจะรักษาต้องรู้ก่อนว่าได้รับสารหนูชนิดใด ปริมาณเท่าไร ได้รับมาจากไหน และมีหลักฐานว่าเกิดพิษต่อร่างกายจริงหรือไม่
แต่เขาไม่เชื่อผม
สุดท้ายเขาเลือกเชื่อแพทย์ที่แผนกชะลอวัย และไปเข้ารับการล้างพิษด้วย EDTA จริง ๆ
เรื่องนี้เกิดขึ้นมากกว่าสิบปีแล้ว แต่ผมยังจำได้ เพราะมันทำให้เห็นว่า เมื่อคนเรากลัวว่ามีสารพิษซ่อนอยู่ในร่างกาย คำอธิบายทางวิทยาศาสตร์อาจสู้คำเสนอที่ว่า “เรามีวิธีล้างมันออก” ไม่ได้ โดยเฉพาะเมื่อคำเสนอนั้นมาจากแพทย์เหมือนกัน
ผมไม่ได้มีข้อมูลเพียงพอจะตัดสินว่าคนไข้รายนั้นได้รับสารหนูมากน้อยเพียงใด หรือการตรวจของสถานพยาบาลแห่งนั้นผิดพลาดตรงไหน แต่สิ่งที่ผมตั้งคำถามมาตลอดคือ เหตุใดจึงแนะนำ EDTA เพื่อรักษาพิษสารหนู ทั้งที่ไม่ใช่ยาที่มีข้อบ่งชี้มาตรฐานสำหรับพิษชนิดนี้
แล้วทำไมผมถึงนึกเรื่องนี้ขึ้นมาในวันนี้?
เพราะประเทศไทยกำลังเผชิญปัญหาสารหนูปนเปื้อนในแม่น้ำทางภาคเหนือ โดยเฉพาะแม่น้ำกกที่ไหลผ่านจังหวัดเชียงใหม่และเชียงราย รวมถึงแม่น้ำสายและแม่น้ำรวกในจังหวัดเชียงราย
เมื่อวันที่ 6 พฤศจิกายน 2569 เจ้าหน้าที่ตรวจคัดกรองเบื้องต้นพบสารหนูในแม่น้ำสายบริเวณบ้านหัวฝาย จังหวัดเชียงราย สูงถึง 0.25 มิลลิกรัมต่อลิตร หรือ 25 เท่าของเกณฑ์มาตรฐานน้ำผิวดิน โดยขณะรายงานข่าวยังอยู่ระหว่างส่งตัวอย่างเข้าห้องปฏิบัติการเพื่อยืนยันผล
ขณะเดียวกัน กรมควบคุมโรคได้ดำเนินการเฝ้าระวังสารหนูในประชาชนจาก 7 จังหวัด ได้แก่ เชียงใหม่ เชียงราย แม่ฮ่องสอน เลย หนองคาย บึงกาฬ และนครพนม โดยมีรายงานว่าพบผู้ที่มีระดับสารหนูในปัสสาวะสูงกว่าค่าอ้างอิง 94 คน จากผู้ได้รับการตรวจ 1,269 คน
ตัวเลขนี้ไม่ได้หมายความว่าทั้ง 94 คนเป็นโรคพิษสารหนู แต่สะท้อนว่าจำเป็นต้องประเมินการสัมผัสและติดตามสุขภาพอย่างเหมาะสม
นี่เป็นปัญหาสิ่งแวดล้อมและสาธารณสุขที่เกิดขึ้นจริง ไม่ใช่เรื่องที่ควรมองข้าม ประชาชนในพื้นที่จำเป็นต้องได้รับน้ำสะอาด การตรวจสอบแหล่งอาหาร การประเมินความเสี่ยง การติดตามสุขภาพ และที่สำคัญที่สุดคือการแก้ปัญหาการปนเปื้อนที่ต้นเหตุ
แต่เมื่อเห็นข่าวเหล่านี้ ผมกลับนึกถึงคนไข้เมื่อสิบกว่าปีก่อน และอดคิดไม่ได้ว่า อีกไม่นานเราอาจได้เห็นคลินิกชะลอวัยบางแห่งนำเรื่องสารหนูมาโฆษณาโปรแกรมตรวจโลหะหนักและล้างสารพิษกันอย่างคึกคัก
ผมขอเขียนดักคอไว้ก่อนเลย
นี่เป็นการคาดการณ์ ไม่ใช่การกล่าวหาว่าคลินิกแห่งใดกำลังฉวยโอกาสจากข่าวนี้ แต่เหตุผลที่ผมคาดการณ์เช่นนั้นก็เพราะการขายโปรแกรม Chelation เพื่อขับโลหะหนักมีอยู่ในประเทศไทยมานานแล้ว และผมเองก็เคยเห็นผลของคำแนะนำลักษณะนี้กับคนไข้ของตัวเอง
ก่อนจะเสียเงินให้ใครล้างสารหนูออกจากร่างกาย เราควรรู้เสียก่อนว่าสารหนูเป็นพิษอย่างไร ตรวจวินิจฉัยอย่างไร และรักษาด้วยอะไร
สารหนูในร่างกาย ไม่ได้แปลว่าเป็นพิษสารหนู
สารหนูที่เรากังวลจากน้ำปนเปื้อนคือสารหนูอนินทรีย์ (Inorganic arsenic) ซึ่งสามารถทำให้เกิดพิษต่อร่างกายได้จริง หากได้รับในปริมาณมากอย่างเฉียบพลัน อาจมีอาการอาเจียน ปวดท้อง ท้องเสียรุนแรง ความดันโลหิตตก หัวใจเต้นผิดจังหวะ และอวัยวะล้มเหลว
ส่วนการได้รับสารหนูเรื้อรังเป็นเวลานาน อาจทำให้ผิวหนังมีสีเข้มผิดปกติหรือหนาตัวบริเวณฝ่ามือฝ่าเท้า เกิดความผิดปกติของเส้นประสาทส่วนปลาย และเพิ่มความเสี่ยงต่อมะเร็งบางชนิด เช่น มะเร็งผิวหนัง ปอด และกระเพาะปัสสาวะ
แต่สารหนูไม่ได้มีเพียงชนิดเดียว อาหารทะเลหลายชนิดมีสารหนูในรูปสารอินทรีย์ เช่น Arsenobetaine ซึ่งมีพิษต่ำมาก และสามารถทำให้ค่าการตรวจสารหนูรวมในปัสสาวะสูงขึ้นได้
ดังนั้น หากใครตรวจปัสสาวะแล้วพบสารหนูสูงกว่าค่าอ้างอิง สิ่งแรกที่ควรทำไม่ใช่รีบหาวิธีล้างพิษ แต่ต้องถามว่าเป็นสารหนูชนิดไหน ได้รับมาจากอะไร และระดับที่ตรวจพบมีความหมายทางคลินิกอย่างไร
แล้วแพทย์วินิจฉัยพิษสารหนูอย่างไร?
การวินิจฉัยต้องเริ่มจากประวัติการสัมผัส เช่น ดื่มน้ำจากแหล่งใด ใช้น้ำบาดาลหรือไม่ ประกอบอาชีพอะไร รับประทานอาหารประเภทใด และมีโอกาสสัมผัสสารหนูมานานเท่าไร รวมทั้งประเมินอาการ ตรวจร่างกาย และตรวจการทำงานของอวัยวะที่อาจได้รับผลกระทบ
การตรวจที่มีประโยชน์สำหรับประเมินการได้รับสารหนูในช่วงไม่กี่วันที่ผ่านมาคือการตรวจสารหนูในปัสสาวะ โดยอาจเก็บปัสสาวะ 24 ชั่วโมงหรือใช้ปัสสาวะตัวอย่างเดียวตามความเหมาะสม
ที่สำคัญคือควรตรวจแยกชนิดของสารหนู หรือ Arsenic speciation เพื่อช่วยแยกสารหนูอนินทรีย์และสารที่เกิดจากการเปลี่ยนแปลงในร่างกาย ออกจากสารหนูอินทรีย์บางชนิดในอาหารทะเล
อย่างไรก็ตาม แม้จะตรวจแยกชนิดแล้วก็ยังมีข้อจำกัดในการแปลผล เพราะสาร Dimethylarsinic acid หรือ DMA ที่พบในปัสสาวะ ไม่ได้เกิดจากการเปลี่ยนแปลงสารหนูอนินทรีย์ในร่างกายเท่านั้น แต่ยังอาจเกิดจากการเผาผลาญสารหนูอินทรีย์บางชนิดในอาหารทะเล เช่น Arsenosugars และ Arsenolipids ได้ด้วย
นั่นหมายความว่า แม้ผลตรวจจะแยกชนิดสารหนูแล้ว แพทย์ก็ยังต้องอ่านผลร่วมกับประวัติอาหารและการสัมผัส ไม่ใช่เห็น DMA สูงแล้วสรุปทันทีว่าคนไข้ได้รับพิษสารหนูจากสิ่งแวดล้อม
โดยทั่วไป หากเป็นการตรวจแบบไม่เร่งด่วน ควรงดอาหารทะเลและผลิตภัณฑ์จากสาหร่ายประมาณ 48–72 ชั่วโมงก่อนเก็บปัสสาวะ หรือตามคำแนะนำของห้องปฏิบัติการ เพื่อลดความสับสนในการแปลผล แต่หากสงสัยพิษสารหนูเฉียบพลัน ไม่ควรรอให้งดอาหารครบก่อนจึงค่อยตรวจหรือรักษา
การตรวจเลือดมีประโยชน์ในบางสถานการณ์ โดยเฉพาะการได้รับสารอย่างเฉียบพลัน แต่ไม่เหมาะที่จะใช้เป็นเครื่องมือหลักในการประเมินการสัมผัสเรื้อรัง เพราะสารหนูออกจากกระแสเลือดค่อนข้างเร็ว
ส่วนการตรวจเส้นผมหรือเล็บอาจมีบทบาทในการประเมินการสัมผัสในอดีตบางกรณี แต่มีข้อจำกัดเรื่องการปนเปื้อนจากภายนอกและการแปลผล ไม่ควรใช้ตัวเลขจากการตรวจเหล่านี้เพียงอย่างเดียวเพื่อตัดสินว่าคนไข้ต้องเข้ารับการล้างพิษ
ยังมีการตรวจอีกแบบหนึ่งที่ควรระวังเป็นพิเศษ คือการให้สารจับโลหะก่อน แล้วเก็บปัสสาวะไปตรวจ เรียกว่า Provoked urine testing
วิธีนี้ทำให้มีโลหะบางชนิดถูกขับออกมาในปัสสาวะมากขึ้นได้อยู่แล้ว แม้ในคนที่ไม่ได้เป็นโรคพิษโลหะหนัก หากนำผลหลังให้ยาไปเปรียบเทียบกับค่าอ้างอิงของคนที่ไม่ได้รับยา ก็อาจทำให้ดูเหมือนคนไข้มีโลหะหนักสะสมสูงผิดปกติ
American College of Medical Toxicology ไม่แนะนำให้ใช้วิธีนี้วินิจฉัยพิษโลหะหนัก เพราะไม่มีการพิสูจน์ความถูกต้องเพียงพอ และอาจนำไปสู่การรักษาที่ไม่จำเป็น
EDTA ล้างสารหนูได้จริงหรือ?
นี่คือประเด็นสำคัญที่ผมอยากพูดถึง
EDTA ย่อมาจาก Ethylenediaminetetraacetic acid เป็นสารที่สามารถจับกับไอออนโลหะได้หลายชนิด กระบวนการใช้สารจับโลหะเพื่อช่วยขับออกจากร่างกายเรียกว่า Chelation therapy
ฟังดูเหมือนเป็นวิธีที่ดี มีสารพิษอยู่ในร่างกายก็เอาสารอีกชนิดหนึ่งไปจับแล้วขับออกมา แต่ในทางการแพทย์เรื่องไม่ได้ง่ายขนาดนั้น
การที่สารเคมีจับโลหะได้ในหลอดทดลอง ไม่ได้แปลว่าจะรักษาพิษจากโลหะทุกชนิดในร่างกายมนุษย์ได้อย่างมีประสิทธิภาพและปลอดภัย
EDTA รูปแบบ Calcium disodium EDTA เป็นยาที่ใช้รักษาพิษตะกั่วในผู้ป่วยที่มีข้อบ่งชี้ แต่ไม่ได้เป็นยามาตรฐานสำหรับรักษาพิษสารหนู
สำหรับผู้ป่วยพิษสารหนูเฉียบพลันรุนแรง แพทย์อาจพิจารณายาจับโลหะชนิดอื่น เช่น Dimercaprol หรือ BAL ส่วน Succimer หรือ DMSA และ DMPS อาจมีบทบาทในบางสถานการณ์ ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับลักษณะการได้รับพิษ ความรุนแรง และการประเมินของแพทย์ผู้เชี่ยวชาญด้านพิษวิทยา
ยาจับโลหะเหล่านี้ไม่ใช่ยาครอบจักรวาลที่ใช้แทนกันได้ทุกชนิด และไม่ได้หมายความว่าคนที่ตรวจพบสารหนูในปัสสาวะทุกคนต้องได้รับยา
โดยเฉพาะผู้ที่ได้รับสารหนูเรื้อรังโดยไม่มีอาการหรือไม่มีข้อบ่งชี้ที่เหมาะสม ยังไม่มีหลักฐานทางคลินิกที่ดีเพียงพอสนับสนุนให้ทำ Chelation เป็นประจำเพื่อป้องกันมะเร็งหรือทำให้สุขภาพระยะยาวดีขึ้น
ที่สำคัญ การให้ยาจับโลหะไม่ได้ปลอดภัยเสมอไป EDTA มีหลายรูปแบบ และการใช้ Disodium EDTA ผิดข้อบ่งชี้อาจทำให้ระดับแคลเซียมในเลือดลดลงอย่างรุนแรงจนเกิดหัวใจเต้นผิดจังหวะหรือเสียชีวิตได้ ส่วน Calcium disodium EDTA ก็มีความเสี่ยงต่อไตและอาจทำให้สูญเสียแร่ธาตุจำเป็นบางชนิด
การให้สารจับโลหะทางหลอดเลือดจึงไม่ใช่การให้น้ำเกลือบำรุงร่างกาย และไม่ควรทำเพียงเพราะผลตรวจมีตัวเลขสีแดงหรือคนไข้รู้สึกกังวล
ถ้าล้างพิษได้จริง ทำไมไม่ไปช่วยชาวบ้าน?
ผมมีอีกคำถามหนึ่งที่อยากฝากถึงผู้ประกอบธุรกิจสุขภาพที่โฆษณาโปรแกรมล้างโลหะหนัก
วันนี้มีประชาชนทางภาคเหนือที่กำลังเผชิญความเสี่ยงจากสารหนูปนเปื้อนในแม่น้ำจริง ๆ บางคนอาจใช้น้ำจากแหล่งเสี่ยงมานาน บางคนอาจไม่มีเงินแม้แต่จะตรวจสุขภาพอย่างละเอียด
ถ้าคุณเชื่อว่ามีวิธีล้างสารหนูออกจากร่างกายได้อย่างมีประสิทธิภาพ ทำไมไม่ลองนำความรู้และทรัพยากรไปช่วยคนเหล่านี้บ้าง?
หรือบริการล้างพิษมีไว้สำหรับคนที่สามารถจ่ายเงินซื้อแพ็กเกจราคาแพงเท่านั้น?
ผมไม่ได้เสนอให้ใครเอา EDTA ไปฉีดชาวบ้าน เพราะหากไม่มีข้อบ่งชี้ การทำเช่นนั้นอาจเป็นอันตรายมากกว่าจะเกิดประโยชน์ สิ่งที่ชาวบ้านต้องการจริง ๆ คือการหยุดรับสารหนูจากแหล่งปนเปื้อน การเข้าถึงน้ำและอาหารที่ปลอดภัย การตรวจประเมินตามความเสี่ยง และการดูแลรักษาหากเกิดโรคจากพิษสารหนู
แต่ถ้าคลินิกแห่งใดกำลังจะนำกระแสข่าวนี้ไปโฆษณาขายโปรแกรมล้างพิษให้คนที่ไม่ได้มีประวัติสัมผัสสารหนูชัดเจน เพียงเพราะคนเหล่านั้นมีกำลังซื้อ ก็ควรถูกตั้งคำถามว่า สิ่งที่กำลังขายอยู่คือการรักษาตามความจำเป็นทางการแพทย์ หรือเป็นการขายความกลัว
ผมไม่ได้ต่อต้าน Chelation therapy เพราะมันเป็นการรักษาที่มีประโยชน์จริงในโรคพิษโลหะบางชนิด และสามารถช่วยชีวิตผู้ป่วยได้เมื่อใช้ถูกต้อง
สิ่งที่ผมคัดค้านคือการนำวิธีรักษาที่มีข้อบ่งชี้เฉพาะ มาโฆษณาเป็นโปรแกรมล้างสารพิษครอบจักรวาล โดยไม่วินิจฉัยให้ถูกต้องก่อน และไม่แสดงหลักฐานว่าการรักษานั้นช่วยให้ผู้ป่วยมีสุขภาพดีขึ้นจริง
คนไข้ที่ผมเล่าให้ฟังเมื่อสิบกว่าปีก่อนอาจเป็นเพียงหนึ่งในหลายคนที่ยอมเสียเงินทำ Chelation เพราะกลัวสารพิษในร่างกาย ทั้งที่ยังไม่มีข้อมูลเพียงพอว่าจำเป็นต้องรักษาด้วยวิธีนั้นหรือไม่
วันนี้เมื่อข่าวสารหนูในแม่น้ำกำลังทำให้ประชาชนวิตกกังวล ผมจึงอยากเตือนไว้ล่วงหน้า อย่าให้ความกลัวกลายเป็นช่องทางให้ใครนำการรักษาที่ไม่เหมาะสมมาขายเป็นแพ็กเกจ
ก่อนจะยอมให้ใครฉีดสารล้างพิษเข้าหลอดเลือด ลองถามให้แน่ใจว่าเรากำลังเป็นพิษจากสารอะไร วินิจฉัยด้วยวิธีไหน ยาที่ใช้รักษาคืออะไร และมีหลักฐานว่าจำเป็นต้องได้รับยานั้นจริงหรือไม่
“สารหนูในแม่น้ำอาจเป็นพิษต่อชาวบ้าน แต่สำหรับบางคน ข่าวนี้อาจเป็นโฆษณาฟรีที่ไม่ต้องเสียเงินสักบาท”




