จากการสังเกตและถอดบทเรียนจากประสบการณ์การให้คำปรึกษาจำเลยในคดียาเสพติด พบประเด็นที่น่าสนใจซึ่งสะท้อนให้เห็นถึงปัจจัยแวดล้อมทางสังคมและพฤติกรรมที่อาจมีส่วนเกี่ยวข้องกับการเข้าสู่วงจรยาเสพติดของเด็กและเยาวชน
3 ปัจจัยสำคัญที่ส่งผลให้สถานการณ์ปัญหายาเสพติดทวีความรุนแรงขึ้น และมีแนวโน้มพบผู้ใช้ยาเสพติดในกลุ่มอายุที่ลดลงอย่างต่อเนื่อง มีดังนี้
1. ครอบครัวขาดบทบาทในการเป็นพื้นที่ปลอดภัยทางจิตใจ (Psychological Safe Zone)
ครอบครัวควรเป็นพื้นที่แรกที่เด็กสามารถแสดงออกถึงความรู้สึก ความต้องการ และปัญหาต่าง ๆ ได้อย่างปลอดภัย โดยไม่ต้องหวาดกลัวต่อการถูกตำหนิ ตัดสิน หรือปฏิเสธ แต่เมื่อบ้านหรือบุคคลในครอบครัวไม่สามารถทำหน้าที่เป็นพื้นที่พึ่งพิงทางจิตใจได้ เด็กบางส่วนจึงแสวงหาความรู้สึกปลอดภัยและการยอมรับจากบุคคลหรือกลุ่มคนภายนอกครอบครัว
ในบางกรณี ยาเสพติดกลายเป็นองค์ประกอบหนึ่งที่เชื่อมโยงสมาชิกในกลุ่มเข้าด้วยกัน ก่อให้เกิดความรู้สึกเป็นพวกเดียวกัน การยอมรับ และความผูกพันระหว่างสมาชิก จนกลุ่มเพื่อนกลายเป็นพื้นที่ทางสังคมที่เด็กใช้ทดแทนความอบอุ่นและความมั่นคงทางจิตใจที่ขาดหายไปจากครอบครัว
2. ยาเสพติดถูกนำมาใช้ทดแทนเครื่องมือหรือทรัพยากรในชีวิตประจำวัน
ยาเสพติดในปัจจุบันไม่ได้ถูกใช้เพียงเพื่อวัตถุประสงค์ในการเสพเท่านั้น แต่ในบางบริบทยังถูกนำมาใช้ทดแทนสิ่งอื่น ๆ ในระบบความสัมพันธ์และเศรษฐกิจของกลุ่มคน เช่น การนำมาใช้เป็นค่าตอบแทนในการทำงาน
ขณะเดียวกัน ยาเสพติดบางประเภทยังถูกนำมาใช้ทดแทนเครื่องดื่มแอลกอฮอล์หรือสารมึนเมาชนิดอื่น เนื่องจากมีราคาถูก เข้าถึงได้ง่าย และออกฤทธิ์ได้รวดเร็ว เพื่อตอบสนองความต้องการความสนุกสนานหรือความพึงพอใจในระยะสั้น
ปรากฏการณ์ดังกล่าวสะท้อนให้เห็นถึงการเปลี่ยนแปลงบทบาทของยาเสพติดในบริบททางสังคม จากสิ่งที่ใช้เพื่อการเสพไปสู่การเป็นเครื่องมือแลกเปลี่ยนและตอบสนองความต้องการบางประการ โดยผู้ใช้จำนวนหนึ่งอาจไม่ได้ตระหนักถึงผลกระทบระยะยาวต่อสุขภาพกาย สุขภาพจิต ตลอดจนความเสี่ยงต่อการสูญเสียอิสรภาพจากการถูกดำเนินคดีตามกฎหมาย
3. การเข้าถึงยาเสพติดได้ง่าย
อีกหนึ่งปัจจัยสำคัญคือ ความสะดวกในการเข้าถึงยาเสพติด ซึ่งในบางพื้นที่ยาเสพติดกลายเป็นสิ่งที่หาได้ง่ายในชีวิตประจำวัน จนแทบไม่ต้องใช้ความพยายามในการแสวงหา
สภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อการเข้าถึง ประกอบกับเครือข่ายการจำหน่ายและการกระจายยาเสพติด ทำให้เด็กและเยาวชนมีโอกาสเผชิญกับยาเสพติดได้ตั้งแต่อายุยังน้อย โดยเฉพาะกลุ่มที่ขาดภูมิคุ้มกันทางครอบครัวและสังคม
เมื่อการเข้าถึงทำได้ง่าย โอกาสในการทดลองใช้และการพัฒนาไปสู่การใช้ซ้ำจึงอาจเพิ่มสูงขึ้นตามไปด้วย
บทส่งท้าย: ปัญหายาเสพติดอาจไม่ได้เริ่มต้นจากตัวยาเพียงอย่างเดียว
ทั้ง 3 ประเด็นข้างต้นสะท้อนให้เห็นว่า ปัญหายาเสพติดเป็นปัญหาที่มีความซับซ้อนและเกี่ยวข้องกับหลายมิติ ทั้งครอบครัว สภาพแวดล้อมทางสังคม เศรษฐกิจ ความสัมพันธ์ระหว่างบุคคล และโอกาสในการเข้าถึงยาเสพติด
ดังนั้น การแก้ไขปัญหาจึงไม่ควรมุ่งเน้นเพียงการควบคุม ปราบปราม หรือการลงโทษผู้กระทำผิดเท่านั้น แต่ควรให้ความสำคัญกับการสร้างภูมิคุ้มกันทางจิตใจ การฟื้นฟูความสัมพันธ์ในครอบครัว การสร้างพื้นที่ปลอดภัยให้เด็กและเยาวชน ตลอดจนการลดโอกาสในการเข้าถึงยาเสพติดควบคู่กันไป
เพราะบางครั้ง สิ่งที่คนคนหนึ่งต้องการอาจไม่ใช่ยาเสพติด แต่เป็นพื้นที่ที่ทำให้เขารู้สึกว่าตนเองมีคุณค่า มีคนยอมรับ และมีใครสักคนที่พร้อมรับฟังโดยไม่ตัดสิน
หมายเหตุ: ข้อเขียนนี้เป็นการถอดบทเรียนจากประสบการณ์การให้คำปรึกษาจำเลยในคดียาเสพติด ภายใต้บทบาทของการเป็นผู้รับฟังและผู้ช่วยเหลือทางด้านจิตใจ โดยยึดหลักการรับฟังอย่างเข้าใจ ไม่ตีตรา และไม่ตัดสินบุคคล
ขอขอบพระคุณท่านชารีณี โค้วธนพานิช ผู้พิพากษาหัวหน้าศาลแขวงขอนแก่น และ นายแพทย์อภิชัย ลิมานนท์ นายแพทย์สาธารณสุขจังหวัดขอนแก่นที่ให้โอกาสไปปฏิบัติหน้าที่ผู้ให้คำปรึกษาด้านจิตสังคม ประจำคลินิกจิตสังคม ศาลแขวงขอนแก่นค่ะ




