จามอาสาสู้ศึก : จากสงครามเก้าทัพ สู่ยุทธการทางด่วนบ้านครัว

เมื่ออาจารย์ประภาภัทร นิยม อธิการบดี สถาบันอาศรมศิลป์ ชวนเชิญอดีตสมาชิกสภาปฏิรูปแห่งชาติไปเยี่ยมเยือนชุมชนมุสลิมบ้านครัว ริมคลองแสนแสบ ราชเทวี เมื่อ 31 ตค. 69 เป็นพื้นที่และชุมชนที่สถาบันอาศรมศิลป์ไปเกื้อหนุนและส่งเสริมวิถีชีวิตวัฒนธรรมและศักยภาพชุมชน ไว้อย่างน่าสนใจ

ได้เดิน ได้ดู ได้รู้ ได้เห็น ได้ลิ้มรสอาหาร ได้สัมผัส ได้เข้าใจ ทำให้นึกถึง เพื่อนคนหนึ่งผู้ล่วงลับไปสู่ภพภูมิใหม่กับพระผู้เป็นเจ้าแล้วชื่อ สาโรจน์ เผือกสำลี เป็นแกนนำสำคัญของคนมุสลิมเชื้อสายจามที่นำต่อสู้และต้านยันการสร้างทางด่วนระยะที่สองพาดผ่านชุมชนบ้านครัว เมื่อ 38 ปีล่วงมาแล้ว

นักกิจกรรมภาคประชาชน ยุคหลัง 14 ตุลา คม 2516 จำได้ดีว่าชายร่างท้วม ผิวคล้ำเข้ม มีผ้าขาวม้าพาดไหล่ สีหน้าระบายยิ้ม แต่ดวงตาประกายความมุ่งมั่น ได้ร่วมชะตากรรมกับชาวบ้านครัวต่อสู้นานเกือบ 10 ปี จนการทางพิเศษแห่งประเทศไทย ยอมจำนน เปลี่ยนเส้นทางใหม่หลีกไปจากแนวทางพาดผ่านชุมชนบ้านครัว

เป็นชัยชนะประวัติศาสตร์ของกองอาสาจามอีกครั้งหนึ่ง หลังจากเมื่อ 200 กว่าปีก่อน ที่ย้ายถิ่นจากเขมรมาอยู่สยามประเทศ ได้เข้ามาเป็นกองอาสาจามสู้ศึกสยามรบพม่า ภายใต้การนำของพระยาราชบังสัน (แม้น) ในสงครามเก้าทัพ จนตีทัพพม่าแตกพ่ายไปในยุคต้นรัตนโกสินทร์

พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก รัชกาลที่หนึ่ง ทรงตอบแทนวีรกรรมชาวมุสลิมเชื้อสายจามด้วยการพระราชทานที่ดินใจกลางกรุงเทพฯ ช่วงคลองแสนแสบ ครอบคลุมพื้นที่ตั้งแต่สะพานหัวช้างไปจนถึงวัดพระยายังให้เป็นถิ่นฐานที่ตั้งบ้านเรือน เรียกว่า “บ้านแขกจาม” หรือ “บ้านครัว” ตั้งแต่บัดนั้น สืบทอดวิถีชีวิต วัฒนธรรม และประวัติศาสตร์มายาวนานกว่า 200 ปี

ชายชาวจามในบ้านครัวมีความเชี่ยวชาญในการรบทางน้ำและการเดินเรือ ได้รับการจัดตั้งเป็น “กองอาสาจาม” ขึ้นตรงกับกรมพระราชวังบวรสถานมงคล (วังหน้า) ทำหน้าที่เป็นกองลาดตระเวนทางน้ำ ป้องกันพระนครทางทิศตะวันออก

ในศึกสงครามเก้าทัพ เมื่อกองทัพหงสาวดียกทัพเข้ามาทางด่านเจดีย์สามองค์ และผ่านภูมิประเทศตามลำน้ำลำคลอง และแม่น้ำสายสำคัญ กองอาสาจาม มีบทบาทคุมเส้นทางลำเลียงคอยคุ้มกันเสบียงและยุทธปัจจัยทางน้ำ สามารถใช้เรือขนาดเล็ก ที่คล่องตัวในการหาข่าวคุ้มกันและโจมตีตัดกำลังกองทัพพม่าตามลำน้ำ เชี่ยวชาญในการใช้อาวุธสั้นและยาว เช่นกริชและหอก แบบเข้าประชิดตัว เป็นกำลังสำคัญในการรุกรบกับกองทัพหงสาวดี

จิตวิญญาณนักรบสายเลือดจามจึงสืบทอดและแฝงฝังอยู่ในเนื้อในตัวของชาวจามตลอดมา

จามอาสาสู้ศึกจากสงครามเก้าทัพ

การขยายตัวอย่างรวดเร็วของกรุงเทพฯ ทำให้บ้านครัวเกือบต้องพลีให้กับการเวนคืนที่ดินเพื่อเป็นเส้นทางของทางด่วนขั้นที่ 2 (อุรุพงษ์-ราชดำริ) นั่นหมายถึงพื้นที่บ้านครัวทั้งหมด ซึ่งมีมัสยิด 3 แห่ง กุโบว์ 3 แห่ง มีโรงเรียน ตลาด ชุมชน สนามเด็กเล่น สนามกีฬา บ้านช่องเรือนชาน ทั้งหมดจะต้องถูกเวนคืน และรื้อทิ้ง

แล้ววันหนึ่งในปี 2531 หน่วยราชการ ที่ประกอบด้วยตัวแทนของการทางพิเศษแห่งประเทศไทย (ทางด่วน) การเคหะแห่งชาติ ตำรวจสันติบาล และส่วนราชการ ที่เกี่ยวข้องได้ขอเปิดประชุมร่วมกับพี่น้องชาวบ้านครัวที่มัสยิด

ตัวแทนภาครัฐ ชี้แจงว่า การก่อสร้างทางด่วนขั้นที่สอง เป็นความจำเป็นเพื่อรองรับการจราจรที่หนาแน่น ดังนั้นพี่น้องชุมชนบ้านครัว ทั้งหมดจะถูกย้ายไปอยู่แถวร่มเกล้าฯ เขตลาดกระบังและ มีนบุรี โดยทางการจะจัดหาสาธารณูปโภค สร้างโรงเรียน สถานพยาบาล เส้นทางจราจร และจัดหาอาชีพให้ประชาชนที่อพยพไปอยู่พื้นที่ใหม่อย่างสะดวกสบาย

คุณสมสุข บุญญะบัญชา สถาปนิกชุมชนที่ร่วมสังเกตการณ์การประชุมเล่าถึงเหตุการณ์ตอนนั้นว่า

“ตัวแทนภาคราชการ ชี้แจงไปได้ราวครึ่งชั่วโมง มีชายจามคนหนึ่งลุกขึ้นยืนขอพูดด้วยเสียงดังฉาดฉานว่า

‘ที่ดินผืนนี้ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ล้นเกล้าฯ รัชกาลที่ 1 พระราชทานให้เราตั้งรกรากอยู่อาศัย พวกเราชาวจามมีประวัติศาสตร์ วัฒนธรรม ต่อเนื่องกันมา 200 ปีแล้ว สถานที่ใหม่จะดีวิเศษอย่างไรเราไม่สนใจ เราทุกคนขออยู่กันที่นี่ ขอพิทักษ์ถิ่นที่อยู่ของเรา เราจะไม่ย้ายไปไหน เราจะไม่ยอมแพ้ เราจะอยู่ต่อสู้ไปจนถึงที่สุด แม้อยู่เป็นคนสุดท้าย เราก็จะสู้’

จบคำสุดท้าย คนมุสลิมทั้งหมดพากันเปล่งเสียงคำสรรเสริญพระผู้เป็นเจ้า กระหึ่มไปทั่วทั้งห้อง จะเรียกว่าเป็น “สัญญาณลั่นกลองรบ” ก็ยังได้

คุณสมสุข บุญญะบัญชา บอกว่า

“ขนลุกซู่ไปทั้งตัวเมื่อได้ยินเสียงสวดอย่างพร้อมเพรียงกัน เช่นนั้น”

จามอาสาสู้ศึกจากสงครามเก้าทัพ 2

และแล้วการจัดตั้งคณะกรรมการเฉพาะกิจต่อต้านทางด่วนบ้านครัว CD Road เริ่มขึ้น สาโรจน์ เผือกสำลี เรืองศักดิ์ ดำริห์เลิศ พิษณุ จารีย์พันธ์ เป็นแกนนำสำคัญ

มัสยิดยามีอุลค์อยรียะห์ เป็นศูนย์กลางทำงาน ใช้จิตวิญญาณมุสลิม และสันติธรรมนำทาง สร้างแนวร่วมกับนักกฎหมาย นักวิชาการ NGOs สื่อมวลชนทุกแขนง มีการร่วมศึกษา วิจัยทางประวัติศาสตร์ ชี้ให้เห็นว่าบ้านครัวเป็นวิถีวัฒนธรรมชุมชนที่ทรงคุณค่ามายาวนาน

มีการนำเสนอต่อสาธารณะว่า ชาวบ้านไม่ได้ปฏิเสธการพัฒนาแบบหัวชนฝา แต่เสนอข้อมูลทางเทคนิควิศวกรรมให้ กทพ. เลี่ยงไปใช้เส้นทางอื่น เช่นแนวริมคลองหรือขนานกันไปกับรางรถไฟ ซึ่งจะกระทบชุมชนน้อยกว่า แต่ กทพ. ไม่ยอมรับ จะลากเส้นตามแนวเดิมให้ได้

ชุมชนทำอะไรกัน

1. ยุทธวิธีทำให้พื้นที่ไม่มีตัวตน

ชาวบ้านพร้อมใจกันปลดป้ายบ้านเลขที่ออกหมดทุกหลังคาเรือน เจ้าหน้าที่ถือแผนที่และ

เอกสารเข้ามาในชุมชน ไต่ถามอะไร ใครเป็นเจ้าของบ้านหลังไหน แปลงไหน พื้นที่เท่าไร บ้านเลขที่เท่าไร ไม่มีใครให้คำตอบ เจ้าหน้าที่เจอแต่บ้านไร้เลขที่ จะเอาไปเทียบกับข้อมูลในเอกสารที่เตรียมมาก็ทำไม่ได้ จะบันทึกรังวัดระบุตำแหน่งเวนคืนตามกฎหมาย ก็ทำไม่ได้ เจ้าหน้าที่ ไม่รู้ว่าจะปิดประกาศแจ้งเตือนหรือส่งหนังสือเวนคืนไปให้ใคร

ความพร้อมเพรียงเป็นจิตหนึ่งใจเดียวกันในการปกปิด ไม่ตอบคำถามทำให้ “การแยกปลาออกจากน้ำ” เป็นเรื่องล้มเหลว เพราะไม่มีใครยอมรับ ไม่สามารถกว้านซื้อหรือเวนคืนที่ดินเป็นรายหลังคาเรือนได้

การปลดป้ายบ้านเลขที่จึงเป็นยุทธวิธีคลาสสิคที่ต้องบันทึกไว้

2. ยุทธวิธี “กำแพงมนุษย์”

มีการวางระบบสัญญาณเตือนภัย วางเวรยามตรงจุดเข้าออกอย่างเข้มแข็ง เจ้าหน้าที่รังวัดเข้า

มาเมื่อไร สัญญาณนกหวีดผสานการตีเกราะเคาะไม้จะดังลั่น

ชาวบ้านครัวทุกเพศวัย เด็กเล็ก วัยรุ่น วัยกลางคน คนชรา ทุกอาชีพนับร้อยนับพันคนจะ

วางมือจากภารกิจตรงหน้าไปรวมตัวกันตรงจุดนัดหมาย ยืนเรียงแถวจับมือกันเป็นกำแพงมนุษย์ ปิดล้อมเจ้าหน้าที่ไว้อย่างสันติ ไม่ให้ส่องกล้อง ไม่ยอมให้ทำรังวัด เจ้าหน้าที่จำต้องเข้าเกียร์ถอยไปเอง

จามอาสาสู้ศึกจากสงครามเก้าทัพ 3

3. เปิดพื้นที่ต้อนรับสื่อทั้งในและต่างประเทศ

ให้เข้ามาทำข่าวอย่างเปิดเผย ให้ NGO เข้ามาศึกษาวิถีชีวิต การทอผ้าไหม การทำอาหาร

โบราณ ยิ่งมีเหตุการณ์เผชิญหน้า ก็ยิ่งกลายเป็นข่าวพาดหัว นสพ. กดดันรัฐบาล

ผนวกกับการทำประชาพิจารณ์ในพื้นที่ โดยเปิดเผยของสถาบันการศึกษาและนักวิชาการต่างๆ ที่สนใจกันเข้ามาอย่างอึกทึกครึกโครม

อิหม่ามสุชาติ รัตนปลัก ผู้นำมัสยิดจะนำทางสร้างเอกภาพทางจิตวิญญาณ ส่งเสียงตามสายเน้นย้ำหน้าที่ในการปกป้องผืนดินพระราชทานและกุโบว์บรรพบุรุษ ทำให้เกิดความเป็นน้ำหนึ่ง

ใจเดียวกัน

มีกลุ่มนักวิชาการและนักกิจกรรมภาคประชาชน เช่น อาจารย์นิตยา มาศะวิสุทธิ์ อ.ไกรศักดิ์ ชุณหะวัณ อ.ชลธิชา สัตยาวัฒนา รวมทั้งสื่อมวลชนระดับ สุทธิชัย หยุ่น ดร.เจิมศักดิ์ ปิ่นทอง ทำให้ยุทธการสู้ศึกทางด่วนบ้านครัวเข้มข้น มีพลัง และแล้วโครงการทางด่วนผ่านบ้านครัวจำต้องพับแผนที่ เก็บกล้องรังวัดกลับไป

ปรากฏการณ์ต่อสู้และชัยชนะของกองอาสาจาม มุสลิมบ้านครัวแบบเป็นหนึ่งเดียวกัน นอกจากสะท้อนถึงการสืบทอดจิตใจสู้รบของจามในยุคต้นรัตนโกสินทร์แล้วยังต้องคารวะต่อจิตศรัทธาอันสูงส่งต่อองค์อัลเลาะห์

คุณพิษณุ จารีย์พันธ์ ผู้อำนวยการศูนย์เรียนรู้ประวัติศาสตร์บ้านครัว ให้ความรู้ว่า

“มัสยิด ชุมชน และกุโบว์

เป็นเรือนร่างเดียวกัน

ไม่สามารถแยกจากกันได้”

ในขณะที่คุณอภิชาติ บูชิตานนท์ เพื่อนชาวมุสลิมบอกว่า

“เมื่อพี่น้องมุสลิมเปล่งคำสรรเสริญพระเจ้า แสดงคารวะธรรมต่อองค์อัลเลาะห์ ในยามนั้นไม่ว่าอะไรจะเกิดขึ้น ก็สามารถต้อนรับได้หมด ไม่ว่าจะเป็นหรือตาย ถ้าเป็นก็ยังอยู่ ถ้าตายก็จะไปสู่ภพภูมิใหม่ที่องค์อัลเลาะห์ สถิต ณ ที่นั้น”.