News Logo
หน้าแรก
‘หมู่บ้านโปรตุเกส’ ความทรงจำล้ำค่าของสมัยอยุธยา

‘หมู่บ้านโปรตุเกส’ ความทรงจำล้ำค่าของสมัยอยุธยา

21 พ.ย. 2569 20:59
googleตั้ง Next News เป็นข่าวโปรดบน Google

โบราณสถานขนาดเล็กที่เรียกว่า ‘หมู่บ้านโปรตุเกส’ แห่งอยุธยา ดูดีขึ้นมากหลังจากกรมศิลปากรปรับปรุงโฉมใหม่ เปิดให้เข้าชมตั้งแต่เดือนกันยายน พ.ศ.2569

การมาเยี่ยมชมเป็นครั้งที่ 3 ในรอบ 15 ปี ผู้เขียนพบว่าแหล่งเรียนรู้ทางประวัติศาสตร์แห่งนี้มีเสน่ห์ดึงดูดให้อยากใช้เวลากับพื้นที่นี้มากกว่าครั้งก่อน ๆ

หมู่บ้านโปรตุเกสถือเป็นหนึ่งในคุณค่าอันโดดเด่นที่ทำให้อยุธยาเป็นมรดกโลก เนื่องจากเป็นหลักฐานแสดงให้เห็นความสัมพันธ์อันยาวนานกับชาวโปรตุเกสซึ่งเป็นยุโรปชาติแรกที่เข้ามาติดต่อค้าขายกับกรุงศรีอยุธยา และตั้งถิ่นฐานเป็นชุมชนที่มั่นคงแห่งแรกของชาวยุโรป

หน้าอาคารจัดแสดงมีศาลไม้ประดิษฐานรูปเคารพนักบุญเปโตรและนักบุญเปาโล ที่คนในชุมชนสร้างขึ้นตั้งแต่พื้นที่นี้ยังเป็นป่ารกและสุสานเก่า

หน้าอาคารจัดแสดงมีศาลไม้ประดิษฐานรูปเคารพนักบุญเปโตรและนักบุญเปาโล ที่คนในชุมชนสร้างขึ้นตั้งแต่พื้นที่นี้ยังเป็นป่ารกและสุสานเก่า

ย้อนเวลาไป 515 ปีก่อน เมื่อโปรตุเกสเข้ายึดครองมะละกาในปี พ.ศ. 2054 ในปีเดียวกันก็ส่งทูตเข้ามาเจริญสัมพันธไมตรีกับสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 แห่งกรุงศรีอยุธยา ต่อมามีสัญญาทางพระราชไมตรีฉบับแรกในปี พ.ศ.2059 ทำให้ความสัมพันธ์ของสองชาติเป็นไปด้วยดี ชาวโปรตุเกสเข้ามาตั้งสถานีการค้า นำปืนไฟ เครื่องเทศ ผ้า และสินค้าอื่นจากยุโรป มาค้าขายแลกกับข้าว ไม้ฝาง ดีบุก และของป่าจากอยุธยา

ไม่เพียงเกิดการติดต่อทางการค้าระหว่างกันเท่านั้น อยุธยายังอนุญาตให้เข้ามาตั้งถิ่นฐาน จนสมัยสมเด็จพระไชยราชาธิราช ทหารอาสาชาวโปรตุเกสจำนวน 120 คน ไปช่วยรบกับพม่าในสงครามเมืองเชียงกรานจนได้รับชัยชนะ ได้รับพระราชทานที่ดินสำหรับตั้งบ้านเรือนบริเวณริมแม่น้ำเจ้าพระยา ทางทิศใต้นอกเกาะเมือง ฝั่งตรงข้ามกับหมู่บ้านญี่ปุ่น จึงเกิดเป็นค่ายโปรตุเกส

ส่วนแสดงนิทรรศการปรับปรุงใหม่หมดทั้งเนื้อหาและรูปแบบการนำเสนอ พร้อมติดแอร์เย็นสบาย

ส่วนแสดงนิทรรศการปรับปรุงใหม่หมดทั้งเนื้อหาและรูปแบบการนำเสนอ พร้อมติดแอร์เย็นสบาย

ช่วงเวลากว่า 250 ปีในแผ่นดินอยุธยา ค่ายโปรตุเกสเป็นชุมชนชาวตะวันตกที่ใหญ่ที่สุด เริ่มจากชุมชนพ่อค้าและทหารอาสาจำนวนหลักร้อย ค่อย ๆ เติบโตขึ้นเป็นหลักพัน ข้อมูลจากบันทึกหลายแหล่งระบุจำนวนประชากรในช่วงอยุธยาตอนปลายมีตั้งแต่ 3,000 – 6,000 คน

การขยายตัวของจำนวนประชากรอย่างมากเป็นผลมาจากการแต่งงานข้ามวัฒนธรรมระหว่างชาวโปรตุเกสกับหญิงพื้นเมือง ประชากรกลุ่มใหญ่ที่อาศัยอยู่ในชุมชนโปรตุเกสจึงเป็นชาวพื้นเมืองกับบรรดาลูกครึ่งสายเลือดโปรตุเกสที่นับถือศาสนาคริสต์นิกายโรมันคาทอลิก

พื้นที่จัดแสดงหลุมศพบางส่วนของสุสานชาวคาทอลิกที่ขุดพบโครงกระดูกจำนวนกว่า 250 โครง

พื้นที่จัดแสดงหลุมศพบางส่วนของสุสานชาวคาทอลิกที่ขุดพบโครงกระดูกจำนวนกว่า 250 โครง

ภายในค่ายโปรตุเกสมีโบสถ์คริสต์นิกายโรมันคาทอลิกทั้งหมด 3 แห่ง วัดนักบุญเปโตร (ซานเปโตร) ของคณะโดมินิกัน เป็นโบสถ์คริสต์แห่งแรกในกรุงศรีอยุธยา สร้างขึ้นปี พ.ศ. 2083 บริเวณกึ่งกลางชุมชน เพื่อเป็นสถานที่ประกอบพิธีกรรมทางศาสนา สถานศึกษา และสุสานของชาวคาทอลิก

ภายหลังมีโบสถ์นักบุญเปาโล (ซานเปาโล) ของคณะเยซูอิต ตั้งอยู่ทางตอนใต้ และโบสถ์คณะฟรานซิสกัน ทางตอนเหนือของหมู่บ้าน

หลังเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่ 2 (พ.ศ.2310) โบสถ์คริสต์แห่งนี้ถูกทิ้งร้างเป็นเวลานานกว่าสองร้อยปี จนกระทั่งปี พ.ศ.2527 - 2528 กรมศิลปากรร่วมกับสถานเอกอัครราชทูตโปรตุเกสและมูลนิธิคาลูสเตอ กุลเบงเกียน ดำเนินการขุดค้นทางโบราณคดีในบริเวณที่ตั้งวัดนักบุญเปโตร พบโครงสร้างส่วนฐานของโบสถ์ตรงกับตำแหน่งที่ระบุอยู่ในแผนที่กรุงศรีอยุธยาของ ซีมอง เดอ ลา ลูแบร์ ราชทูตฝรั่งเศสที่เดินทางมากรุงศรีอยุธยาในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช

คราวมาเยี่ยมชมครั้งที่ 2 เกือบสิบปีก่อน ผู้เขียนได้พบกับพี่เสน่ห์ ไกรทองสุข ผู้ดูแลหมู่บ้านโปรตุเกส ซึ่งอาศัยอยู่ในชุมชนชาวคาทอลิกริมแม่น้ำหน้าโบราณสถานแห่งนี้ แกเล่าว่าก่อนหน้านั้นมีเด็กน้อยในหมู่บ้านเสียชีวิต ชาวบ้านนำศพไปทำพิธีฝังในป่าใกล้ชุมชน บังเอิญขุดพบโบราณวัตถุ ทำให้มีผู้คนเข้ามาขุดหาของมีค่ากัน ต่อมากรมศิลปากรทราบเรื่องจึงติดต่อมิสซังโรมันคาทอลิกเจ้าของกรรมสิทธิ์ที่ดินขออนุญาตเข้ามาดำเนินการขุดค้น

โบสถ์นักบุญเปโตรที่จำลองขึ้นจากโครงสร้างส่วนฐานที่เหลือเปรียบเทียบกับโบสถ์โปรตุเกสที่อื่น ๆ

โบสถ์นักบุญเปโตรที่จำลองขึ้นจากโครงสร้างส่วนฐานที่เหลือเปรียบเทียบกับโบสถ์โปรตุเกสที่อื่น ๆ

โบราณสถานแห่งนี้ตั้งอยู่ริมแม่น้ำเจ้าพระยาฝั่งตะวันตก บริเวณตำบลสำเภาล่ม จังหวัดพระนครศรีอยุธยา บนพื้นที่ประมาณ 2,400 ตารางเมตร ประกอบด้วยพื้นที่ส่วนหน้าเป็นสุสาน ส่วนกลางเป็นอาคารใช้ประกอบพิธีทางศาสนาและฝังศพบาทหลวง ส่วนในด้านหลังและด้านข้างเป็นที่พักอาศัยของคณะนักบวช

ทีมนักโบราณคดีขุดพบโครงกระดูกมากถึง 254 โครง ส่วนหนึ่งอยู่ในพื้นที่ของฐานโบสถ์ จากลักษณะการฝังเชื่อว่าเป็นโครงกระดูกของนักบวชและผู้มีฐานะทางสังคมในชุมชนโปรตุเกส อีกส่วนพบอยู่นอกแนวฐานโบสถ์ มีการฝังซ้อนทับกันมากจนผิดปกติ บางหลุมฝังซ้อนกัน 3-4 โครงในเวลาเดียวกัน สันนิษฐานว่ามีสาเหตุจากการเสียชีวิตพร้อมกันจำนวนมากจากโรคระบาดใหญ่สมัยอยุธยาตอนปลาย

ศ.นพ.สุด แสงวิเชียร และเจ้าหน้าที่จากคณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล ที่ทีมนักโบราณคดีประสานให้เข้ามาร่วมศึกษาโครงกระดูกในหลุมขุดค้น วิเคราะห์ลักษณะทางกายวิภาคพบว่าจำแนกได้เป็น 3 กลุ่ม กลุ่มคนพื้นเมือง (มองโกลอยด์) เป็นกลุ่มที่พบเป็นสัดส่วนมากที่สุด รองลงมาเป็นกลุ่มลูกผสม (ยูเรเชีย) ลูกครึ่งโปรตุเกส-สยาม และกลุ่มชาวยุโรปแท้ (คอเคซอยด์) พบเป็นสัดส่วนน้อยที่สุด

การขุดค้นยังพบเครื่องประกอบพิธีทางศาสนา อาทิ ไม้กางเขน เหรียญรูปเคารพในศาสนา และลูกประคำ รวมทั้งโบราณวัตถุอื่น ๆ ได้แก่ กล้องยาสูบ เหรียญกษาปณ์ เครื่องปั้นดินเผา เครื่องประดับกำไลแก้ว

หลายปีต่อมามีการบูรณะและสร้างอาคารคลุมหลุมขุดค้นบางส่วนไว้เพื่อจัดแสดงโครงกระดูกและโบราณวัตถุในรูปแบบพิพิธภัณฑ์แหล่งโบราณคดี (site museum) ภายใต้ชื่อว่า ‘หมู่บ้านโปรตุเกส’ โดยมีพิธีเปิดอย่างเป็นทางการในวันที่ 2 เมษายน พ.ศ. 2538

ล่าสุดอุทยานประวัติศาสตร์พระนครศรีอยุธยา โดยกรมศิลปากร ทำการปรับปรุงในอาคารจัดแสดงนิทรรศการ รวมทั้งภูมิทัศน์โดยรอบ

พื้นที่ส่วนแสดงนิทรรศการถูกตกแต่งใหม่ให้ทันสมัย จากเดิมเป็นโถงโล่งมีการกั้นกระจกติดแอร์ และออกแบบการเล่าเรื่องใหม่หมดทั้งเนื้อหาและวิธีนำเสนอ ไม่เพียงมีข้อมูลกับภาพสวยงาม ยังมีแผนที่โบราณขนาดใหญ่กับโมเดลจำลองประกอบ

เนื้อหานิทรรศการครอบคลุมตั้งแต่บทบาทของโปรตุเกสในการค้าโลก การเป็นมหาอำนาจแห่งดินแดนโพ้นทะเลตะวันออก ความสัมพันธ์โปรตุเกส-สยามตลอดช่วงเวลากว่า 500 ปี นับแต่การเข้ามาเปิดสัมพันธไมตรีกับกรุงศรีอยุธยา การค้าระหว่างกัน บทบาทด้านการทหาร การถ่ายทอดวิทยาการตะวันตก อิทธิพลด้านวัฒนธรรมและอาหาร ตลอดจนการตั้งถิ่นฐานเป็นชุมชนขนาดใหญ่ สืบเนื่องต่อมาถึงชุมชนสมัยธนบุรีและสมัยรัตนโกสินทร์จนถึงปัจจุบัน

แม้รูปแบบการนำเสนอยังไม่ทันสมัยเหมือนพิพิธภัณฑ์หลายแห่งที่นำเทคโนโลยีดิจิทัลเข้ามาผสมผสาน แต่ด้วยเนื้อหาที่กระชับ มีแง่มุมหลากหลาย เชื่อมโยงกันตั้งแต่ต้นจนจบ ทำให้ชวนอ่านชวนดูไม่น้อย

ข้อสำคัญปัจจุบันมีเจ้าหน้าที่จากกรมศิลปากรมาอยู่ประจำทำหน้าที่ให้ข้อมูลแก่ผู้เข้าชมบ้านโปรตุเกสด้วย

ส่วนพื้นที่แสดงหลุมศพยังคงเป็นโถงโล่งแบบเดิม ไม่ติดแอร์ แต่ปรับสภาพให้ดีขึ้น ซึ่งเจ้าหน้าที่ให้ข้อมูลว่าทุกวันนี้จัดแสดงด้วยโครงกระดูกเทียมจำลองสภาพเหมือนครั้งที่ขุดพบ เนื่องจากของจริงชำรุดมาก

เรื่องนี้ทำให้ผู้เขียนนึกถึงประสบการณ์การมาชมหมู่บ้านโปรตุเกสครั้งแรก หลังจากน้ำท่วมใหญ่ปี พ.ศ.2554 ได้ไม่นาน พบโครงกระดูกถูกนำขึ้นมาเก็บไว้ในลังพลาสติกจำนวนมากจนต้องวางซ้อนเรียงกันเป็นแถว

ด้านนอกอาคารมีการปรับปรุงพื้นที่ให้เดินชมโดยรอบได้สะดวกขึ้น และสร้างห้องน้ำใหม่ที่ออกแบบสวยงาม มีทางลาดสำหรับผู้ใช้รถเข็น

จากการเยี่ยมชมครั้งนี้มีเรื่องราวมากมายในนิทรรศการที่สะท้อนให้เห็นประเด็นน่าสนใจซึ่งหลายคนอาจไม่รู้ นั่นคือ มรดกจากโปรตุเกสในสังคมไทย

โปรตุเกสเป็นชาติแรกที่นำศาสนาคริสต์นิกายโรมันคาทอลิกเข้ามาเผยแพร่จนเกิดโบสถ์คริสต์แห่งแรกในประเทศไทยคือวัดนักบุญเปโตร ซึ่งสืบต่อมาเป็นวัดซางตาครู้สกับชุมชนกุฎีจีน และโบสถ์กาลหว่าร์ในกรุงเทพมหานคร

นำเทคนิคการก่อสร้างกำแพงที่มีผนังหนาและป้อมปราการแบบยุโรปมาใช้ นำศิลปะแบบเรอเนซองส์และบาโรกเข้ามาผสมผสานในงานออกแบบสถาปัตยกรรมไทย

ของหวานที่ทำจากไข่แดงผสมน้ำตาลแบบโปรตุเกสเป็นต้นแบบที่ ‘มารี กีมาร์’ (ท้าวทองกีบม้า) สาวลูกครึ่งโปรตุเกส-ญี่ปุ่น อดีตหัวหน้าห้องเครื่องต้นในราชสำนักอยุธยา ดัดแปลงจนเป็นขนมไทยหลายชนิด อาทิ ฝอยทอง ทองหยิบ ทองหยอด ขนมหม้อแกง

สุดท้ายคือภาษาโปรตุเกสหลายคำถูกยืมมาใช้จนกลายเป็นภาษาไทย เช่น สบู่ กะละมัง กระดาษ เหรียญ เลหลัง หรือปัง (ขนมปัง) เป็นต้น

ทั้งหมดนี้ทำให้ชุมชนชาวโปรตุเกสเป็นความทรงจำอันมีค่ายิ่งของประวัติศาสตร์กรุงศรีอยุธยาและประเทศไทย

แท็กที่เกี่ยวข้อง

ก

ก

ก



ก

ก

ก

section icon

ข่าวที่เกี่ยวข้อง

ภูมิคุ้มกันทางจิตใจ ลดภัยยาเสพติด
ภูมิคุ้มกันทางจิตใจ ลดภัยยาเสพติด