ผลประโยชน์ทับซ้อนในมหาวิทยาลัย มองให้เห็น จัดการให้ทัน

การทำงานในมหาวิทยาลัยอาศัยความสัมพันธ์ระหว่างผู้คนหลายกลุ่ม อาจารย์ดูแลนักศึกษาและยังติดต่อกับศิษย์เก่า นักวิจัยร่วมงานกับคนในแวดวงวิชาการและประสานกับแหล่งทุน ผู้บริหารตัดสินใจเรื่องงบประมาณและทรัพยากรของหน่วยงาน ขณะที่เจ้าหน้าที่ต้องติดต่อกับคู่สัญญาและผู้ให้บริการอยู่เสมอ

.

ความสัมพันธ์เหล่านี้เป็นเรื่องปกติและจำเป็นต่อการเรียนการสอน การวิจัย และการบริการวิชาการ อย่างไรก็ตาม ความเสี่ยงอาจเกิดขึ้นเมื่อบุคคลเดียวกันมีหลายบทบาท หรือมีอำนาจตัดสินใจในเรื่องที่เกี่ยวข้องกับตนเองหรือคนใกล้ชิด จนทำให้ผู้อื่นเริ่มตั้งคำถามต่อความเป็นกลางของกระบวนการ

.

โดยสถานการณ์ที่ควรระวังจึงมักเริ่มจากเรื่องใกล้ตัว เช่น กรรมการสอบมีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับนักศึกษา นักวิจัยรับทุนจากบริษัทที่อาจได้ประโยชน์จากผลการศึกษา เจ้าหน้าที่จัดซื้อรู้จักกับผู้เสนอราคา หรือผู้บริหารร่วมอนุมัติโครงการให้หน่วยงานที่ตนกำกับดูแล เป็นต้น

.

อย่างไรก็ดี ความสัมพันธ์เหล่านี้ยังไม่อาจสรุปว่าผู้เกี่ยวข้องตัดสินใจอย่างลำเอียงหรือเกี่ยวข้องหับผลประโยชน์ สิ่งที่ต้องพิจารณาต่อคือ ความสัมพันธ์หรือผลประโยชน์นั้นเกี่ยวข้องกับเรื่องที่กำลังตัดสินใจเพียงใด บุคคลดังกล่าวมีอำนาจต่อผลลัพธ์ในขั้นใด และหากผู้ที่รับรู้ข้อเท็จจริงทั้งหมด เช่นมุมมองของคนภายนอกที่มองเข้ามา จะยังเชื่อมั่นในความเป็นกลางของกระบวนการหรือไม่

.

⚖️ ผลประโยชน์ทับซ้อนเริ่มเมื่อความสัมพันธ์อาจมีอิทธิพลต่อการตัดสินใจ

องค์การเพื่อความร่วมมือทางเศรษฐกิจและการพัฒนา (OECD) อธิบายว่า ผลประโยชน์ทับซ้อน (Conflict of Interest: COI) คือความขัดกันระหว่างหน้าที่สาธารณะกับผลประโยชน์ส่วนตัว ซึ่งผลประโยชน์นั้นอาจเข้ามามีอิทธิพลโดยมิชอบต่อการปฏิบัติหน้าที่ (OECD, 2004)

.

แม้นิยามนี้วางอยู่บนบริบทของภาครัฐ แต่แกนหลักของแนวคิดสามารถนำมาใช้พิจารณาการทำงานของมหาวิทยาลัยได้ ไม่ว่าจะเป็นมหาวิทยาลัยของรัฐหรือเอกชน เพราะผู้ปฏิบัติงานต่างมีหน้าที่ต่อมหาวิทยาลัย นักศึกษา ผู้เข้าร่วมการวิจัย ผู้ให้ทุน มาตรฐานวิชาการ และสังคม

.

คำว่า “ผลประโยชน์ส่วนตัว” มีความหมายกว้างกว่าเงินหรือทรัพย์สินที่ได้รับโดยตรง อาจเป็นหุ้น ของขวัญ รายได้จากงานภายนอก ความสัมพันธ์ทางครอบครัวหรือวิชาชีพ ชื่อเสียง โอกาสก้าวหน้า ตลอดจนประโยชน์ของคณะ ศูนย์วิจัย หรือกลุ่มที่บุคคลผูกพันอยู่

.

ด้วยเหตุนี้ความต้องการที่จะรักษาความสัมพันธ์กับแหล่งทุนหรือดูแลชื่อเสียงของหน่วยงานจึงเป็นเรื่องที่เกิดขึ้นได้ในการทำงานทั่วไป โดยความเสี่ยงจะชัดขึ้นเมื่อผู้ที่มีผลประโยชน์ดังกล่าวสามารถกำหนดกฎเกณฑ์ เข้าถึงข้อมูล ให้คะแนน อนุมัติ หรือตรวจสอบผลในเรื่องเดียวกัน

.

การประเมินความเสี่ยงด้านผลประโยชน์ทับซ้อนด้วยตนเองเบื้องต้น จึงควรเริ่มจากคำถามสามข้อ ได้แก่ มีผลประโยชน์หรือความสัมพันธ์ใดเข้ามาเกี่ยวข้องหรือไม่ บุคคลนั้นมีอำนาจต่อการตัดสินใจมากน้อยเพียงใด และความเกี่ยวข้องดังกล่าวอาจกระทบกับการใช้ดุลพินิจหรือทำให้ผู้อื่นสงสัยในความเป็นกลางหรือไม่ ทั้งนี้ การรู้จักหรือเคยร่วมงานกันไม่ได้ทำให้เกิดผลประโยชน์ทับซ้อนโดยอัตโนมัติ แต่ความสัมพันธ์นั้น ๆ ต้องเกี่ยวข้องกับหน้าที่หรือเรื่องที่บุคคลกำลังพิจารณาด้วย

.

โดย OECD จำแนกผลประโยชน์ทับซ้อนออกเป็นสามลักษณะ ลักษณะแรกคือ ผลประโยชน์ทับซ้อนที่เกิดขึ้นจริง (Actual Conflict of Interest) เมื่อผลประโยชน์ส่วนตัวขัดกับหน้าที่ในปัจจุบัน เช่น กรรมการจัดซื้อร่วมพิจารณาบริษัทของญาติ ลักษณะที่สองคือ ผลประโยชน์ทับซ้อนที่อาจเกิดขึ้น (Potential Conflict of Interest) ซึ่งความขัดกันยังไม่เกิดในขณะนั้น แต่มีแนวโน้มจะเกิดหากบุคคลรับบทบาทบางอย่างในอนาคต

.

ส่วนลักษณะที่สามคือ ผลประโยชน์ทับซ้อนที่ปรากฏในสายตาผู้อื่น (Apparent Conflict of Interest) เมื่อข้อเท็จจริงที่ปรากฏทำให้บุคคลภายนอกมีเหตุอันควรสงสัยว่าผลประโยชน์ส่วนตัวอาจมีอิทธิพลต่อการตัดสินใจ แม้เจ้าตัวจะเชื่อว่าตนเองวางตัวเป็นกลางก็ตาม

.

จุดสำคัญอยู่ที่ การเข้าข่ายผลประโยชน์ทับซ้อนยังไม่เท่ากับการกระทำผิด แต่เป็นสถานการณ์เสี่ยงที่บุคคลดังกล่าวควรเปิดเผยและจัดการก่อนจะกระทบต่อการตัดสินใจ หากผลประโยชน์ส่วนตัวส่งผลต่อการบิดเบือนการปฏิบัติหน้าที่แล้ว กรณีนั้นอาจพัฒนาไปสู่การประพฤติมิชอบ การใช้อำนาจโดยมิชอบ หรือการทุจริตได้ ทั้งนี้ต้องพิจารณาจากข้อเท็จจริงและกฎหมายที่เกี่ยวข้องร่วมด้วย

.

ดังนั้น การแยกสถานการณ์เสี่ยงออกจากการกระทำผิดให้ชัดเจน จะช่วยให้มหาวิทยาลัยป้องกันปัญหาได้ตั้งแต่ต้นทาง และทำให้ผู้ที่เปิดเผยความสัมพันธ์โดยสุจริตไม่ถูกมองว่าเป็นผู้กระทำผิดหรือได้กระทำผิดไปแล้ว ซึ่งจะช่วยสนับสนุนให้เกิดความร่วมมือในองค์กรได้ง่ายขึ้นอีกด้วย

.

👥 เครือข่าย ดุลพินิจ และอำนาจที่ไม่เท่ากัน คือจุดเสี่ยงของมหาวิทยาลัย

งานวิชาการต้องอาศัยทั้งเครือข่ายผู้เชี่ยวชาญและการใช้ดุลพินิจ โดยเฉพาะในบางสาขาที่มีผู้เชี่ยวชาญจำนวนจำกัด จึงเป็นไปได้ที่กรรมการประเมินทุน ผู้ทรงคุณวุฒิ ผู้สอบวิทยานิพนธ์ หรือผู้พิจารณาตำแหน่งทางวิชาการจะเคยร่วมงานหรืออยู่ในเครือข่ายเดียวกับผู้ถูกประเมิน ขณะเดียวกัน การให้คะแนน การทบทวนบทความ และการประเมินผลงานก็ไม่อาจพึ่งเกณฑ์เชิงปริมาณเพียงอย่างเดียว แต่ยังต้องอาศัยการประเมินเชิงคุณภาพประกอบด้วย

.

ด้วยเหตุนี้ มหาวิทยาลัยจึงควรกำหนดหลักเกณฑ์ให้ชัดว่า ความสัมพันธ์ลักษณะใดที่เมื่อเปิดเผยส่วนได้เสียแล้ว ผู้เกี่ยวข้องยังสามารถทำหน้าที่ต่อได้ กรณีใดควรเพิ่มผู้ประเมินหรือผู้ตรวจทาน และเมื่อใดที่จำเป็นต้องถอนตัวจากกระบวนการ พร้อมบันทึกเหตุผลและเปิดช่องให้มีการทบทวนผลได้

.

โดยเฉพาะความสัมพันธ์ระหว่างอาจารย์กับนักศึกษา ซึ่งควรได้รับการพิจารณาอย่างรอบคอบมากเป็นพิเศษ เพราะทั้งสองฝ่ายมีอำนาจต่อรองไม่เท่ากัน อาจารย์มีอิทธิพลต่อทั้งคะแนน ความก้าวหน้าของวิทยานิพนธ์ การได้รับทุน และการออกจดหมายรับรอง

.

ในบางสถานการณ์ นักศึกษาจึงอาจยอมให้ใช้ข้อมูลจากงานวิจัย ช่วยงานส่วนตัว หรือรับภาระที่ไม่เกี่ยวข้องกับการเรียน ไม่ใช่เพราะสมัครใจอย่างแท้จริง แต่เพราะกังวลว่าการปฏิเสธอาจส่งผลต่อการประเมินหรือโอกาสทางวิชาการของตน

.

เมื่อเกิดสถานการณ์เช่นนี้ มหาวิทยาลัยไม่ควรพิจารณาเพียงว่ามีการยินยอมหรือไม่ แต่ต้องดูด้วยว่าความยินยอมนั้นเกิดขึ้นภายใต้เงื่อนไขที่เป็นธรรมหรือไม่ นักศึกษามีสิทธิในข้อมูลและผลงานของตนเพียงใด ได้รับค่าตอบแทนที่เหมาะสมหรือไม่ และการปฏิเสธจะนำไปสู่ผลเสียต่อการเรียนหรือความก้าวหน้าทางวิชาการหรือเปล่า

.

หากสถานการณ์นั้นกระทบต่อสิทธิของนักศึกษาหรือมาตรฐานจริยธรรมการวิจัย การเปิดเผยความสัมพันธ์เพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอ มหาวิทยาลัยอาจต้องเปลี่ยนผู้ประเมิน หรือจัดให้มีผู้ดูแลอิสระเข้ามาช่วยคุ้มครองสิทธิของนักศึกษาด้วย

.

นอกจากนี้ ปัจจุบัน มหาวิทยาลัยยังทำงานร่วมกับผู้ให้ทุน ผู้บริจาค ภาครัฐ และภาคธุรกิจอย่างกว้างขวางมากขึ้น เงินทุนเหล่านี้ช่วยเพิ่มโอกาสทางวิชาการ แต่อาจมาพร้อมกับเงื่อนไขหรือความคาดหวังต่อหัวข้อวิจัย การเผยแพร่ผลการศึกษา การใช้ชื่อเสียงของมหาวิทยาลัย หรือการตัดสินใจของผู้บริหาร

.

จึงต้องให้ความสำคัญกับผลประโยชน์ทับซ้อนที่นอกเหนือจากระดับบุคคล โดยพิจารณาประเด็นที่เกิดจากผลประโยชน์ทับซ้อนระดับสถาบันร่วมด้วย กล่าวคือ แม้กรรมการแต่ละคนจะไม่ได้รับประโยชน์ส่วนตัว แต่ด้วยเหตุผลทางรายได้ ชื่อเสียง หรือความสัมพันธ์ของมหาวิทยาลัยเองอาจกดดันให้กระบวนการตัดสินใจของบุคลากรเอนเอียงไปในทางที่เอื้อต่อผู้สนับสนุนได้

.

💰 งานวิจัยชี้ แหล่งทุนอาจกระทบความเป็นอิสระของงานวิจัยได้ตลอดกระบวนการ

ขอยกตัวอย่างกรณีศึกษาจากรายงานของ U4 Anti-Corruption Resource Centre สองเรื่อง ซึ่งช่วยให้เห็นจุดเสี่ยงในภาคการวิจัยและอุดมศึกษาจากคนละด้าน กล่าวคือ การติดตามความเสี่ยงตลอดวงจรทุนวิจัย และปัญหาในระบบวิจัยและสถาบันอุดมศึกษา ตั้งแต่การบริหารมหาวิทยาลัย การจัดสรรทุน ไปจนถึงการประกันคุณภาพ

.

เมื่อนำมาพิจารณาร่วมกัน ประเด็นที่เห็นเด่นชัดคืออิทธิพลของแหล่งทุนต่อความเป็นอิสระของงานวิจัย ความเป็นธรรมในการจัดสรรทรัพยากร และความสัมพันธ์ที่เข้ามาเกี่ยวข้องกับการแต่งตั้งหรือประเมินบุคคล

.

รายงาน Corruption Risks in Research Funding in Developing Countries ของ Merkle (2017) ชี้ว่า เมื่อผู้ให้ทุนมีส่วนได้เสียต่อผลการศึกษา ความเสี่ยงอาจปรากฏผ่านการกำหนดโจทย์หรือวิธีวิจัย การเลือกข้อมูลที่จะนำเสนอ การชะลอการเผยแพร่ หรือการกดดันไม่ให้เปิดเผยผลที่กระทบต่อผลิตภัณฑ์และชื่อเสียงของผู้สนับสนุน

.

ขณะเดียวกัน นักวิจัยที่คาดหวังทุนหรืองานจากผู้สนับสนุนรายเดิมในอนาคตอาจลังเลที่จะรายงานผลที่ไม่เป็นคุณ หรือเลือกวิธีนำเสนอที่เอื้อต่อข้อสรุปที่ผู้ให้ทุนต้องการ รายงานยังทบทวนหลักฐานที่พบว่า งานวิจัยที่ได้รับทุนจากภาคอุตสาหกรรมมีแนวโน้มสรุปผลไปในทางที่เป็นประโยชน์ต่อผู้สนับสนุน ซึ่งอาจเกิดได้ตั้งแต่การเลือกแบบวิจัยไปจนถึงการรายงานผลด้านลบไม่ครบถ้วน

.

ข้อสังเกตดังกล่าวไม่ได้หมายความว่า งานวิจัยที่ได้รับทุนจากภาคธุรกิจจะขาดความน่าเชื่อถือทุกกรณี สิ่งที่ต้องตรวจสอบคือ นักวิจัยมีอิสระในการออกแบบการศึกษาและเผยแพร่ผลเพียงใด ผู้ให้ทุนเข้าถึงข้อมูลหรือตรวจต้นฉบับได้ในขอบเขตใด ใช้เวลาทบทวนนานเท่าใด และมีสิทธิชะลอหรือระงับการเผยแพร่หรือไม่ เงื่อนไขเหล่านี้ควรตกลงและบันทึกไว้ตั้งแต่ก่อนรับทุน เพราะเมื่อโครงการดำเนินไปแล้ว นักวิจัยและมหาวิทยาลัยมักมีอำนาจต่อรองน้อยลง

.

จึงจะเห็นได้ว่าความเสี่ยงจากทุนไม่ได้อยู่เฉพาะเนื้อหาของงานวิจัยเท่านั้น แต่เกิดได้ตลอดกระบวนการ ตั้งแต่การประกาศรับข้อเสนอ การคัดเลือกโครงการ การจ้างบุคลากร การจัดซื้อ การเบิกจ่าย ไปจนถึงการตรวจสอบ ตัวอย่างที่ควรระวัง ได้แก่ การเผยแพร่ประกาศในวงจำกัด การกำหนดคุณสมบัติให้เอื้อต่อผู้สมัครบางราย หรือการให้ผู้ที่มีความสัมพันธ์กับผู้สมัครร่วมตัดสินใจ

.

สำหรับโครงการเฉพาะทางที่มีผู้ขายอุปกรณ์หรือผู้เชี่ยวชาญจำนวนไม่มาก การกำหนดคุณลักษณะ การเปรียบเทียบราคา และการตรวจรับยิ่งต้องมีผู้ตรวจทานที่เป็นอิสระและมีความรู้เพียงพอในกระบวนการนั้น ๆ (Merkle, 2017)

.

🏛️ ผลประโยชน์ทับซ้อนเกิดได้ทั้งระดับบุคคลและระดับสถาบัน

อีกด้านหนึ่ง รายงาน Mozambique: Corruption and Anti-corruption within the Research Sector and Higher Education System ของ Maslen (2023) แสดงให้เห็นว่า ความเสี่ยงในมหาวิทยาลัยเชื่อมโยงกับโครงสร้างการบริหารได้อย่างไร

.

โดยรายงานกล่าวถึงการเล่นพรรคเล่นพวกในการแต่งตั้งและเลื่อนตำแหน่ง การแทรกแซงการจัดสรรทุน ความไม่เป็นอิสระของหน่วยงานประกันคุณภาพ ตลอดจนอิทธิพลทางการเมืองหรือธุรกิจต่อกิจการของมหาวิทยาลัย ทั้งยังเสนอให้สถาบันมีนโยบายจริยธรรมและการป้องกันผลประโยชน์ทับซ้อน ตรวจสอบที่มาของทุน เสริมความเป็นอิสระของกลไกประกันคุณภาพ และคุ้มครองผู้แจ้งข้อมูล

.

ผลการศึกษาของ Maslen (2023) จึงช่วยตั้งคำถามต่อจุดตัดสินใจของมหาวิทยาลัยได้ เช่น ผู้ใดมีอำนาจแต่งตั้งหรือประเมินบุคคล แหล่งรายได้มีอิทธิพลต่อการกำหนดนโยบายหรือไม่ และหน่วยงานที่ตรวจสอบคุณภาพมีความเป็นอิสระจากผู้ที่ถูกตรวจเพียงใด

.

คำถามเหล่านี้ยังช่วยให้เห็นว่าผลประโยชน์ทับซ้อน อาจเกิดในระดับสถาบัน หากคณะ ศูนย์วิจัย หรือมหาวิทยาลัยพึ่งพาทุน เงินบริจาค หรือรายได้จากองค์กรใดมากเป็นพิเศษ จนความสัมพันธ์นั้นอาจกระทบการรับบุคคล การประเมินผลิตภัณฑ์ การเผยแพร่ผลวิจัย หรือการใช้ชื่อมหาวิทยาลัยรับรองโครงการ

.

อย่างไรก็ดี ความเสี่ยงจากผลประโยชน์ทับซ้อนในหลายกรณีอาจมองเห็นได้ไม่ง่ายนัก เพราะผู้เกี่ยวข้องมักเชื่อว่าตนสามารถแยกเรื่องส่วนตัวออกจากหน้าที่ได้อย่างชัดเจน รายงาน Behavioural Insights for Public Integrity ชี้ให้เห็นว่า การตัดสินใจด้านความซื่อตรงไม่ได้เกิดจากการใช้เหตุผลอย่างเป็นกลางเสมอไป แต่ยังได้รับอิทธิพลจากความใกล้ชิด ความคุ้นเคย และพฤติกรรมของคนรอบตัว เราจึงอาจเผลอผ่อนปรนให้กับตนเองหรือคนใกล้ชิด และมองสิ่งที่ทำต่อกันมาเป็นเวลานานว่าเป็นเรื่องปกติ (OECD, 2018)

.

ด้วยเหตุนี้ การประเมินว่าความสัมพันธ์หรือผลประโยชน์ใดอาจกระทบต่อความเป็นกลาง จึงไม่ควรขึ้นอยู่กับความมั่นใจของผู้เกี่ยวข้องเพียงฝ่ายเดียว แต่ควรมีกลไกให้ผู้ตรวจทานหรือหน่วยงานกลางเข้ามาพิจารณาข้อเท็จจริงร่วมกัน เพื่อช่วยให้การตัดสินใจมีระยะห่างจากความสัมพันธ์ส่วนตัวมากขึ้น

.

📋 เปิดเผยเป็นจุดเริ่มต้น ต้องประเมินความเสี่ยงและเลือกมาตรการให้เหมาะสม

การจัดการที่ได้ผลต้องเริ่มก่อนเกิดปัญหา โดย OECD เสนอให้องค์กรสำรวจกระบวนงานและจุดตัดสินใจที่เปิดโอกาสให้ผลประโยชน์ส่วนตัวเข้ามามีอิทธิพล แล้วกำหนดหลักปฏิบัติให้เหมาะกับงานแต่ละประเภท (OECD, 2004)

.

สำหรับมหาวิทยาลัย นโยบายดังกล่าว จึงควรครอบคลุมงานวิจัยและการรับทุน การเรียนการสอนและประเมินนักศึกษา การแต่งตั้งบุคลากร การจัดซื้อ ของขวัญ การใช้ข้อมูล และงานภายนอก ที่สำคัญ นโยบายต้องตอบคำถามที่ผู้ปฏิบัติงานพบจริงว่า เมื่อใดต้องเปิดเผย ใครเป็นผู้วินิจฉัย ระหว่างรอคำวินิจฉัยยังทำหน้าที่ต่อได้หรือไม่ และกรณีใดที่ต้องจำกัดบทบาทหรือถอนตัว

.

เมื่อมีกติกาแล้ว ขั้นต่อมาคือทำให้การเปิดเผยผลประโยชน์เกิดขึ้นได้จริงในกระบวนการทำงาน โดยการแจ้งข้อมูลเมื่อเริ่มรับตำแหน่งและการทบทวนเป็นระยะยังมีความจำเป็น แต่หากมีกลไกนั้นเพียงอย่างเดียวอาจไม่ทันต่อความสัมพันธ์หรือผลประโยชน์ที่เปลี่ยนแปลงระหว่างปี

.

มหาวิทยาลัยจึงควรเปิดให้มี การเปิดเผยตามเหตุการณ์ (event-based disclosure) ด้วย เช่น ก่อนรับแต่งตั้งเป็นกรรมการ ก่อนเข้าร่วมพิจารณาทุน เมื่อเริ่มรับงานที่ปรึกษา หรือเมื่อญาติ หุ้นส่วน หรือองค์กรที่ตนมีความเกี่ยวข้องเข้ามาเกี่ยวพันกับเรื่องที่อยู่ในความรับผิดชอบ

.

ทั้งนี้ แบบแจ้งไม่จำเป็นต้องซับซ้อน ควรถามเฉพาะข้อมูลที่จำเป็นต่อการพิจารณา เช่น มีผลประโยชน์หรือความสัมพันธ์ลักษณะใด ผู้แจ้งมีบทบาทอะไร และเรื่องใดอาจได้รับผลกระทบ พร้อมระบุให้ชัดว่าใครเป็นผู้รับและพิจารณาข้อมูล ข้อมูลจะถูกเก็บรักษาอย่างไร และผู้แจ้งจะได้รับคำตอบภายในระยะเวลาเท่าใดเพื่อจัดการความเสี่ยงของตนเองได้ก่อนรับมอบหมายงาน

.

อย่างไรก็ตาม การเปิดเผยเป็นเพียงจุดเริ่มต้นของมาตรการป้องกันความเสี่ยง ผู้รับผิดชอบต้องพิจารณาต่อว่า ผลประโยชน์นั้นเกี่ยวข้องกับเรื่องที่กำลังตัดสินใจโดยตรงเพียงใด มีอำนาจต่อผลลัพธ์มากน้อยแค่ไหน ความเสียหายที่อาจเกิดขึ้นส่งผลกระทบมากน้อยเพียงใด และสถานการณ์มีแนวโน้มเกิดซ้ำหรือไม่

.

รวมถึงต้องคำนึงถึงสายตาของบุคคลภายนอกที่รับรู้ข้อเท็จจริงอย่างครบถ้วน เพราะข้อสงสัยที่มีเหตุผลต่อความเป็นกลางอาจทำลายความน่าเชื่อถือได้ แม้ยังไม่มีหลักฐานว่าผู้เกี่ยวข้องตัดสินใจอย่างลำเอียง

.

🛡️ มาตรการต้องได้สัดส่วนกับความเสี่ยง และการถอนตัวต้องเกิดขึ้นจริง

มาตรการที่เลือกใช้จึงควรได้สัดส่วนกับความเสี่ยง เช่น กรณีที่ความเกี่ยวข้องอยู่ในระดับต่ำอาจใช้การเปิดเผย บันทึก และติดตาม หากบุคคลมีอิทธิพลต่อการตัดสินใจมากขึ้น อาจต้องจำกัดการเข้าถึงข้อมูล เพิ่มผู้ตรวจทาน หรือใช้ผู้ประเมินอิสระ

.

ส่วนกรณีที่ผลประโยชน์เกี่ยวข้องกับเรื่องที่ตัดสินใจโดยตรง ควรเปลี่ยนผู้รับผิดชอบหรือให้บุคคลนั้นถอนตัว หากความขัดกันเกิดขึ้นต่อเนื่องจนกระทบหน้าที่หลัก การถอนตัวเป็นครั้งคราวอาจไม่เพียงพอ มหาวิทยาลัยควรพิจารณาปรับหน้าที่ ยุติงานภายนอก หรือให้ผู้เกี่ยวข้องออกจากบทบาทที่ขัดกัน (OECD, 2004)

.

ในส่วนของ การถอนตัว (recusal) ต้องเกิดขึ้นจริงตลอดช่วงที่พิจารณาเรื่องนั้น ไม่ใช่เพียงงดลงคะแนน แต่ผู้มีส่วนได้เสียควรงดรับเอกสาร ออกจากการหารือ ไม่ให้คะแนน ไม่ร่วมลงมติ และไม่ลงนามใด ๆ หากยังเข้าถึงข้อมูลหรือชี้นำการอภิปราย ความเสี่ยงดังกล่าวก็ยังไม่หมดไป

.

ด้วยเหตุนี้ รายงานการประชุมหรือบันทึกการตัดสินใจจึงควรระบุว่าใครเปิดเผยเรื่องใด หน่วยงานวินิจฉัยอย่างไร ใช้มาตรการใด และบุคคลนั้นออกจากกระบวนการในช่วงใด หลักฐานเหล่านี้ช่วยคุ้มครองทั้งผู้เปิดเผย ผู้วินิจฉัย และมหาวิทยาลัยเมื่อต้องตอบข้อสงสัยหรือรับการตรวจสอบภายหลัง

.

สำหรับงานวิจัย การป้องกันความเสี่ยงต้องเริ่มตั้งแต่ก่อนรับทุน เช่น สัญญาทุนควรกำหนดบทบาทของผู้สนับสนุน สิทธิในการเข้าถึงข้อมูลและตรวจต้นฉบับ ระยะเวลาทบทวน รวมถึงสิทธิของนักวิจัยในการเผยแพร่ผล ไม่ว่าผลการศึกษานั้นจะเป็นคุณหรือไม่เป็นคุณต่อผู้ให้ทุน ตลอดจนกำหนดวิธีจัดการเมื่อเกิดข้อขัดแย้ง

.

นอกจากนี้ มหาวิทยาลัยควรตรวจสอบที่มาของทุนและผลประโยชน์ของผู้สนับสนุน กำหนดหลักเกณฑ์การคัดเลือกและจัดซื้อที่ตรวจสอบได้ และติดตามความเสี่ยงตลอดอายุโครงการ ส่วนคณะกรรมการทุน ผู้สอบ และผู้ประเมินควรได้รับรายชื่อและวาระล่วงหน้า เพื่อให้มีเวลาตรวจสอบความสัมพันธ์ของตนเอง หากมีผู้ถอนตัว ต้องแต่งตั้งผู้ทำหน้าที่แทนและบันทึกการเปลี่ยนแปลงไว้ให้ครบถ้วน (Merkle, 2017; Maslen, 2023)

.

🌍 จากหลักการสากล สู่ระบบที่เปิดเผย ปรึกษา และตรวจสอบได้

แนวทางข้างต้นมีหลักคิดร่วมกันอยู่หลายประการ ทั้งการเปิดเผยผลประโยชน์ การจำกัดบทบาทเมื่อความสัมพันธ์อาจกระทบต่อความเป็นกลาง และการทำให้กระบวนการตัดสินใจตรวจสอบย้อนหลังได้ หลักคิดเหล่านี้ไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะงานวิจัยหรือมหาวิทยาลัย แต่ยังสอดคล้องกับหลักการสากลด้านการป้องกันการทุจริตด้วย

.

หนึ่งในกรอบสำคัญคือ อนุสัญญาสหประชาชาติว่าด้วยการต่อต้านการทุจริต (United Nations Convention against Corruption: UNCAC) ซึ่งสำนักงานว่าด้วยยาเสพติดและอาชญากรรมแห่งสหประชาชาติ (UNODC) ทำหน้าที่เป็นสำนักเลขาธิการ แม้ UNCAC จะกำหนดพันธกรณีแก่รัฐภาคีและไม่ได้ใช้บังคับกับมหาวิทยาลัยทุกแห่งโดยตรง แต่หลักการหลายข้อสามารถนำมาใช้เป็นแนวทางในการออกแบบระบบจัดการผลประโยชน์ทับซ้อนภายในมหาวิทยาลัยได้

.

โดย ข้อ 7 วรรค 4 ให้ความสำคัญกับระบบที่ส่งเสริมความโปร่งใสและป้องกันผลประโยชน์ทับซ้อน ขณะที่ ข้อ 8 วรรค 5 กล่าวถึงการเปิดเผยกิจกรรมนอกงาน การจ้างงาน การลงทุน ทรัพย์สิน ของขวัญ หรือประโยชน์ที่อาจก่อให้เกิดผลประโยชน์ทับซ้อน

.

ส่วน ข้อ 9 เน้นกระบวนการจัดซื้อที่โปร่งใส มีการแข่งขัน และมีเกณฑ์ตัดสินใจที่ตรวจสอบได้ และ ข้อ 33 สนับสนุนมาตรการคุ้มครองผู้ที่รายงานข้อเท็จจริงโดยสุจริตและมีเหตุอันควรจากการปฏิบัติที่ไม่เป็นธรรม (United Nations, 2004)

.

ในทางปฏิบัติ มหาวิทยาลัยจึงควรแยกช่องทางขอคำปรึกษาออกจากช่องทางร้องเรียน โดยช่องทางแรกมีไว้สำหรับผู้ที่ยังไม่แน่ใจว่าควรเปิดเผย จำกัดบทบาท หรือถอนตัวหรือไม่ เพื่อให้จัดการความเสี่ยงได้ก่อนเกิดผลเสีย

.

ส่วนช่องทางร้องเรียนใช้กับกรณีที่สงสัยว่ามีการปกปิดผลประโยชน์ทับซ้อน การแทรกแซงผลวิจัย การใช้อำนาจโดยมิชอบ หรือการตอบโต้ผู้เปิดเผย โดยที่ผู้แจ้งข้อมูลควรได้รับการรักษาความลับ ได้รับการคุ้มครองจากการตอบโต้ และเข้าถึงกระบวนการตรวจสอบที่เป็นอิสระ ซึ่งการแยกช่องทางดังกล่าว จะช่วยให้ผู้ที่เข้ามาขอคำแนะนำโดยสุจริตไม่ถูกตีตราว่าเป็นผู้กระทำผิด

.

หลังจากดำเนินการวินิจฉัยและกำหนดมาตรการแล้ว มหาวิทยาลัยยังต้องติดตามว่าผู้เกี่ยวข้องปฏิบัติตามเงื่อนไขหรือไม่ พร้อมเก็บข้อมูลเกี่ยวกับประเภทของเรื่อง มาตรการที่ใช้ ระยะเวลาวินิจฉัย และจุดที่เกิดปัญหาซ้ำ เพื่อนำกลับไปปรับปรุงแบบฟอร์ม แนวคำวินิจฉัย สัญญาทุน และการอบรมให้ตรงกับสถานการณ์จริง

.

ทั้งนี้ หากจำนวนการเปิดเผยเพิ่มขึ้นในช่วงแรก ไม่ควรรีบตีความว่ามีการกระทำผิดมากขึ้น เพราะอาจสะท้อนว่าบุคลากรเริ่มเข้าใจและเชื่อมั่นในระบบ ตัวชี้วัดจึงควรรวมถึงความครบถ้วนของข้อมูล ความรวดเร็วในการวินิจฉัย และการปฏิบัติตามมาตรการด้วย ขณะเดียวกัน ผู้ที่จงใจปกปิดข้อมูล ใช้อำนาจแทรกแซงกระบวนการ หรือฝ่าฝืนเงื่อนไขซ้ำ ควรได้รับการพิจารณาตามระดับความร้ายแรงของกรณี

.

ท้ายที่สุด มหาวิทยาลัยไม่อาจหลีกเลี่ยงความสัมพันธ์ระหว่างผู้คนได้ เพราะการเรียนการสอน การวิจัย และความร่วมมือกับภายนอกล้วนขับเคลื่อนผ่านเครือข่ายและการทำงานร่วมกัน สิ่งสำคัญจึงไม่ใช่การพยายามตัดความสัมพันธ์เหล่านั้นออกไป แต่คือการทำให้ทุกคนมองเห็นว่า เมื่อใดความสัมพันธ์อาจเริ่มกระทบต่อความเป็นกลาง และเมื่อถึงจุดนั้นต้องรู้ว่าจะเปิดเผย ขอคำปรึกษา หรือถอนตัวอย่างไร ระบบที่ดีจึงต้องทำให้การจัดการผลประโยชน์ทับซ้อนเกิดขึ้นได้ตั้งแต่ก่อนการตัดสินใจ พร้อมมีผู้รับผิดชอบและหลักฐานที่ตรวจสอบย้อนหลังได้

.

เพราะความน่าเชื่อถือของมหาวิทยาลัยอยู่ที่ว่าเมื่อความสัมพันธ์เข้ามาเกี่ยวข้องกับอำนาจตัดสินใจ มหาวิทยาลัยจะจัดการกับมันได้โปร่งใสและเป็นธรรมเพียงใด หากมองเห็นและจัดการได้ตั้งแต่ต้น ผลประโยชน์ทับซ้อนก็ยังเป็นความเสี่ยงที่ควบคุมได้ ก่อนจะลุกลามเป็นความเสียหายต่อบุคลากร งานวิชาการ และความน่าเชื่อถือของสถาบันในระยะยาว