จากอดีตที่ผู้ป่วยมะเร็งผิวหนังระยะแพร่กระจายมีโอกาสรอดชีวิตครบ 5 ปีเพียงประมาณ 10% สู่ความก้าวหน้าของวัคซีน mRNA ที่ออกแบบตามพันธุกรรมมะเร็งแต่ละคน รัสเซียเผยผลผู้ป่วยรายแรกไม่พบมะเร็งแพร่กระจายใหม่เกือบ 5 เดือน ขณะที่สหรัฐฯ ทดลองในผู้ป่วยกว่า 1,100 ราย พบว่าช่วยลดความเสี่ยงมะเร็งกลับเป็นซ้ำหรือเสียชีวิตได้ 42%
มะเร็งระยะแพร่กระจายเคยเป็นหนึ่งในโรคที่มีโอกาสรอดชีวิตต่ำมาก โดยเฉพาะมะเร็งผิวหนังชนิดเมลาโนมาที่ลุกลามไปยังอวัยวะอื่น ซึ่งในอดีตผู้ป่วยมีระยะเวลารอดชีวิตมัธยฐานหลังวินิจฉัยเพียง 6-9 เดือน และมีเพียงประมาณ 10% ที่มีชีวิตอยู่ครบ 5 ปี แม้ปัจจุบันการรักษาจะพัฒนาขึ้นมาก แต่ความเสี่ยงที่มะเร็งจะกลับมาอีกครั้งยังคงเป็นปัญหาสำคัญ
ล่าสุดรัสเซียเปิดเผยความก้าวหน้าของวัคซีนมะเร็งชนิดใหม่ NeoOncovac ซึ่งออกแบบเฉพาะบุคคล โดยผู้ป่วยรายแรกไม่พบการแพร่กระจายครั้งใหม่ของมะเร็งตลอดเกือบ 5 เดือน นับเป็นอีกก้าวของการพัฒนาเทคโนโลยีที่มุ่งใช้ระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายต่อสู้กับเซลล์มะเร็งได้อย่างแม่นยำยิ่งขึ้น
ความยากของการรักษามะเร็งไม่ได้อยู่ที่การกำจัดก้อนเนื้องอกที่ตรวจพบเพียงอย่างเดียว เพราะแม้แพทย์จะผ่าตัดนำก้อนมะเร็งออกแล้ว เซลล์มะเร็งบางส่วนอาจยังหลงเหลืออยู่ในร่างกายหรือแพร่กระจายไปยังอวัยวะอื่น ก่อนเติบโตขึ้นจนตรวจพบได้ในภายหลัง โดยเฉพาะมะเร็งเมลาโนมาซึ่งสามารถแพร่กระจายผ่านระบบน้ำเหลืองและกระแสเลือด
ข้อมูลจาก National Cancer Institute ของสหรัฐฯ พบว่า ผู้ป่วยมะเร็งเมลาโนมาที่โรคลุกลามไปยังต่อมน้ำเหลืองหรือบริเวณใกล้เคียงมีอัตราการรอดชีวิตสัมพัทธ์ที่ 5 ปีประมาณ 76% แต่หากแพร่กระจายไปยังอวัยวะที่อยู่ห่างออกไป อัตราดังกล่าวลดลงเหลือเพียง 34% จึงเป็นเหตุผลที่นักวิทยาศาสตร์พยายามพัฒนาการรักษาที่ไม่ได้มุ่งกำจัดก้อนมะเร็งเท่านั้น แต่ยังต้องจัดการกับเซลล์มะเร็งที่อาจหลงเหลืออยู่และลดโอกาสกลับเป็นซ้ำในอนาคต
หนึ่งในความก้าวหน้าล่าสุดคือวัคซีน NeoOncovac ของรัสเซีย ซึ่งพัฒนาจากเทคโนโลยี mRNA ที่สามารถออกแบบให้เหมาะกับมะเร็งของผู้ป่วยแต่ละคน โดยอเล็กซานเดอร์ กินต์สเบิร์ก ผู้อำนวยการด้านวิทยาศาสตร์ของศูนย์วิจัย Gamaleya เปิดเผยเมื่อวันที่ 11 พฤศจิกายนว่า ผู้ป่วยรายแรกได้รับวัคซีนครบหลักสูตรแล้ว และผลตรวจตลอด 4 เดือนที่ผ่านมาไม่พบก้อนเนื้องอกใหม่ ก่อนชี้แจงเพิ่มเติมในวันที่ 13 พฤศจิกายนว่า ผู้ป่วยไม่พบการแพร่กระจายครั้งใหม่ของมะเร็งตลอดระยะเวลาประมาณ 4 เดือนครึ่งถึง 5 เดือน โดยยังต้องตรวจติดตามอย่างต่อเนื่อง เพื่อประเมินผลการควบคุมโรคในระยะยาว
ผู้ป่วยรายดังกล่าวเป็นชายชาวรัสเซียอายุ 60 ปี จากแคว้นคูสค์ ตรวจพบมะเร็งผิวหนังชนิดเมลาโนมาตั้งแต่ปี 2564 และเข้ารับการผ่าตัดรักษา แต่ในปี 2568 แพทย์พบว่ามะเร็งลุกลามไปยังต่อมน้ำเหลือง จึงต้องผ่าตัดอีกครั้งและได้รับภูมิคุ้มกันบำบัด ก่อนเริ่มฉีดวัคซีน NeoOncovac เมื่อวันที่ 1 เมษายน 2569 ที่สถาบันวิจัยมะเร็งเฮอร์เซนในกรุงมอสโก ปัจจุบันผู้ป่วยได้รับวัคซีนครบหลักสูตรแล้ว และยังเข้ารับการตรวจด้วยเครื่องเอกซเรย์คอมพิวเตอร์ทุกเดือน โดยเฉพาะบริเวณต่อมน้ำเหลือง ซึ่งผลการตรวจล่าสุดยังไม่พบการแพร่กระจายของมะเร็งครั้งใหม่ แพทย์จึงวางแผนติดตามอาการต่อเนื่องอีกประมาณ 3 ปี
สิ่งที่ทำให้วัคซีนชนิดนี้แตกต่างจากการรักษาแบบเดิม คือการนำข้อมูลพันธุกรรมของมะเร็งมาใช้สร้างวัคซีนเฉพาะสำหรับผู้ป่วยแต่ละคน แทนการใช้วัคซีนสูตรเดียวกันกับทุกคน โดยแพทย์จะเก็บตัวอย่างเนื้องอกมาตรวจหาความผิดปกติของพันธุกรรม ก่อนนำข้อมูลไปออกแบบวัคซีน mRNA เพื่อกระตุ้นให้ระบบภูมิคุ้มกันจดจำลักษณะเฉพาะของเซลล์มะเร็ง และส่งเซลล์เม็ดเลือดขาวเข้าโจมตีเป้าหมายเหล่านั้น หลักการดังกล่าวมีเป้าหมายช่วยให้ร่างกายค้นหาเซลล์มะเร็งได้แม่นยำยิ่งขึ้น รวมถึงเซลล์มะเร็งขนาดเล็กที่อาจหลงเหลืออยู่หลังการผ่าตัด ซึ่งเป็นหนึ่งในสาเหตุของการกลับเป็นซ้ำ
วัคซีน NeoOncovac จึงไม่ใช่วัคซีนสำหรับฉีดป้องกันมะเร็งในคนปกติ แต่เป็นวัคซีนที่พัฒนาขึ้นเพื่อรักษาผู้ที่เป็นมะเร็งแล้ว โดยใช้ร่วมกับยาภูมิคุ้มกันบำบัดที่ช่วยให้เม็ดเลือดขาวทำงานต่อต้านเซลล์มะเร็งได้ดีขึ้น กล่าวคือ วัคซีนช่วยให้ภูมิคุ้มกันจดจำเป้าหมาย ขณะที่ยาช่วยลดอุปสรรคที่ทำให้ภูมิคุ้มกันไม่สามารถทำลายเซลล์มะเร็งได้อย่างเต็มที่ รัสเซียเลือกเริ่มต้นกับมะเร็งเมลาโนมา เนื่องจากมะเร็งชนิดนี้มักมีการกลายพันธุ์จำนวนมาก ซึ่งสามารถนำมาใช้เป็นเป้าหมายของวัคซีนได้ ก่อนวางแผนศึกษาการประยุกต์เทคโนโลยีเดียวกันกับมะเร็งชนิดอื่นในอนาคต
โครงการดังกล่าวพัฒนาร่วมกันระหว่างศูนย์วิจัย Gamaleya และ National Medical Research Radiological Centre ภายใต้กระทรวงสาธารณสุขรัสเซีย โดยได้รับอนุญาตให้ใช้ทางคลินิกภายในประเทศตั้งแต่เดือนพฤศจิกายน 2568 ก่อนเริ่มรักษาผู้ป่วยรายแรกในเดือนเมษายน 2569 ข้อมูลล่าสุดจาก GxP News เมื่อวันที่ 12 พฤศจิกายน ระบุว่า มีผู้ป่วยได้รับวัคซีนแล้วทั้งหมด 6 ราย โดยรายแรกสิ้นสุดการรักษา
ส่วนรายที่สองได้รับวัคซีนประมาณครึ่งหนึ่งของหลักสูตร และอีก 4 รายเริ่มเข้ารับการรักษาแล้ว สำหรับการฉีดวัคซีนกำหนดสูงสุด 10 ครั้ง ขณะที่ผลข้างเคียงเบื้องต้นในผู้ป่วยรายแรกพบว่ามีไข้ชั่วคราวประมาณ 38–38.5 องศาเซลเซียส ก่อนอาการลดลงหลังได้รับยาลดไข้ ส่วนผู้ป่วยรายที่สองยังไม่มีรายงานอาการไข้ในลักษณะเดียวกัน
อย่างไรก็ตาม การผลิตวัคซีนเฉพาะบุคคลยังมีความซับซ้อน เนื่องจากต้องตรวจวิเคราะห์ตัวอย่างมะเร็งและผลิตวัคซีนใหม่สำหรับผู้ป่วยแต่ละราย ทำให้ไม่สามารถผลิตจำนวนมากด้วยสูตรเดียวกันเหมือนวัคซีนทั่วไปได้ โดยรัสเซียระบุว่ามีการจัดสรรงบประมาณประมาณ 7 ล้านรูเบิลต่อราย สำหรับการผลิตและการรักษาครบหลักสูตร พร้อมเตรียมงบประมาณรองรับผู้ป่วยประมาณ 120 รายในช่วงปี 2569-2570 และตั้งเป้าเพิ่มจำนวนผู้ได้รับวัคซีนเป็นประมาณ 20 รายภายในสิ้นปีนี้ที่สถาบันวิจัยมะเร็งเฮอร์เซน รวมถึงเตรียมขยายการรักษาไปยัง Bashkir State Medical University ซึ่งเป็นอีกก้าวของการพัฒนาจากการรักษาผู้ป่วยรายแรกไปสู่การเก็บข้อมูลผู้ป่วยจำนวนมากขึ้น
ขณะเดียวกัน ความก้าวหน้าของวัคซีนมะเร็งไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะในรัสเซีย เพราะเมื่อวันที่ 22 ตุลาคม 2569 บริษัท Merck และ Moderna ของสหรัฐฯ เปิดเผยผลการทดลองวัคซีน mRNA เฉพาะบุคคลอีกชนิดหนึ่ง ซึ่งพัฒนาจากแนวคิดเดียวกัน โดยทดลองกับผู้ป่วยมะเร็งเมลาโนมาที่ได้รับการผ่าตัดแล้วจำนวน 1,137 ราย ผลพบว่า การใช้วัคซีนร่วมกับยาภูมิคุ้มกันบำบัดช่วยลดความเสี่ยงที่มะเร็งจะกลับเป็นซ้ำหรือผู้ป่วยเสียชีวิตได้ 42% เมื่อเทียบกับการใช้ยาภูมิคุ้มกันบำบัดเพียงอย่างเดียว และลดความเสี่ยงต่อการแพร่กระจายไปยังอวัยวะอื่นหรือเสียชีวิตได้ 38% โดยผลการศึกษาดังกล่าวได้รับการตีพิมพ์ในวารสารการแพทย์ The New England Journal of Medicine เมื่อวันที่ 11 พฤศจิกายน 2569
ผลการทดลองในสหรัฐฯ ยังพบว่า หลังผ่านไป 2 ปี ผู้ป่วยกลุ่มที่ได้รับวัคซีนร่วมกับยามีอัตราการรอดชีวิตโดยไม่พบมะเร็งกลับเป็นซ้ำอยู่ที่ 82.2% เทียบกับ 70% ในกลุ่มที่ได้รับยาเพียงอย่างเดียว เท่ากับว่าจากผู้ป่วยทุก 100 คน กลุ่มที่ได้รับวัคซีนร่วมกับยามีผู้ที่ยังไม่พบมะเร็งกลับเป็นซ้ำและยังมีชีวิตอยู่มากกว่าประมาณ 12 คน ณ ระยะเวลา 2 ปี ข้อมูลดังกล่าวมาจากการทดลองที่มีการแบ่งกลุ่มเปรียบเทียบอย่างเป็นระบบ จึงเป็นหลักฐานที่ช่วยยืนยันได้ชัดเจนขึ้นว่า วัคซีน mRNA เฉพาะบุคคลสามารถเพิ่มประสิทธิภาพการรักษาในผู้ป่วยกลุ่มที่ศึกษาได้ แม้ตัวเลข 42% จะเป็นการลดความเสี่ยงเมื่อเทียบกับการรักษาเดิม ไม่ใช่อัตราการรักษามะเร็งให้หายขาดก็ตาม
ความก้าวหน้าครั้งนี้เป็นผลจากการพัฒนาภูมิคุ้มกันบำบัดต่อเนื่องมานานกว่าทศวรรษ โดยก่อนปี 2554 การรักษามะเร็งเมลาโนมาที่แพร่กระจายไปยังอวัยวะอื่นมีทางเลือกจำกัด และผู้ป่วยส่วนใหญ่มีชีวิตอยู่ได้ไม่นานหลังการวินิจฉัย แต่หลังมีการพัฒนายาที่ช่วยให้ระบบภูมิคุ้มกันสามารถโจมตีเซลล์มะเร็งได้ดีขึ้น อัตราการรอดชีวิตของผู้ป่วยก็เพิ่มขึ้นอย่างมาก
งานวิจัยระยะยาวที่ตีพิมพ์ใน The New England Journal of Medicine พบว่า ผู้ป่วยมะเร็งเมลาโนมาระยะลุกลามที่ได้รับภูมิคุ้มกันบำบัดด้วยยาสองชนิดร่วมกัน มีระยะเวลารอดชีวิตมัธยฐานเพิ่มเป็น 71.9 เดือน หรือเกือบ 6 ปี และมีผู้ป่วย 43% ที่ยังมีชีวิตอยู่หลังติดตามครบ 10 ปี ทำให้ปัจจุบันการพัฒนาวัคซีนเฉพาะบุคคลเป็นอีกแนวทางหนึ่งที่นักวิจัยกำลังศึกษาว่าจะสามารถเพิ่มโอกาสควบคุมโรคให้ดียิ่งขึ้นได้เพียงใด
สำหรับผลการรักษาของรัสเซีย แม้ผู้ป่วยรายแรกจะยังไม่พบมะเร็งแพร่กระจายใหม่ตลอดเกือบ 5 เดือน แต่ยังไม่สามารถสรุปได้ว่าวัคซีนเพียงอย่างเดียวเป็นสาเหตุของผลดังกล่าว เนื่องจากผู้ป่วยเคยได้รับการผ่าตัดและภูมิคุ้มกันบำบัดมาก่อน อีกทั้งจำนวนผู้ได้รับวัคซีนยังมีเพียง 6 ราย แตกต่างจากการทดลองในสหรัฐฯ ที่มีผู้ป่วยมากกว่า 1,100 ราย จึงจำเป็นต้องติดตามผลต่อเนื่องเพื่อประเมินประสิทธิภาพและความปลอดภัยในระยะยาว
อย่างไรก็ตาม ข้อมูลจากทั้งสองประเทศทำให้เห็นว่าการพัฒนาวัคซีนมะเร็งเฉพาะบุคคลกำลังขยับจากการศึกษากลไกในห้องปฏิบัติการ ไปสู่การรักษาผู้ป่วยจริงและการทดลองทางคลินิกขนาดใหญ่ โดยแต่ละโครงการมีระดับหลักฐานและความคืบหน้าแตกต่างกัน
ด้านสถานการณ์มะเร็งทั่วโลก รายงานล่าสุดของ International Agency for Research on Cancer หรือ IARC ภายใต้องค์การอนามัยโลก ซึ่งเผยแพร่เมื่อวันที่ 8 กรกฎาคม 2569 ระบุว่า ในปี 2567 มีผู้ป่วยมะเร็งรายใหม่ประมาณ 20.6 ล้านคน และมีผู้เสียชีวิตจากมะเร็งประมาณ 9.8 ล้านคนทั่วโลก ขณะที่คาดว่าจำนวนผู้ป่วยรายใหม่อาจเพิ่มขึ้นเป็น 34.4 ล้านคนต่อปีภายในปี 2593 ทำให้การพัฒนาการรักษาที่แม่นยำขึ้นและสามารถลดการกลับเป็นซ้ำของโรคมีความสำคัญมากขึ้น โดยเฉพาะในผู้ป่วยที่โรคลุกลามหรือมีความเสี่ยงสูงหลังการผ่าตัด
จากอดีตที่ผู้ป่วยมะเร็งเมลาโนมาระยะแพร่กระจายมีโอกาสรอดชีวิตครบ 5 ปีเพียงประมาณ 10% ปัจจุบันเทคโนโลยีภูมิคุ้มกันบำบัดช่วยให้ผู้ป่วยจำนวนมากมีชีวิตอยู่ได้นานขึ้น ขณะที่วัคซีน mRNA เฉพาะบุคคลกำลังเพิ่มความเป็นไปได้ของการรักษาที่ออกแบบตามลักษณะมะเร็งของแต่ละคนโดยตรง แม้ยังต้องพิสูจน์ประสิทธิภาพในผู้ป่วยจำนวนมากและติดตามผลระยะยาว แต่การที่รัสเซียเริ่มนำวัคซีนไปใช้รักษาผู้ป่วยจริง และสหรัฐฯ มีผลการทดลองขนาดใหญ่ที่พบว่าสามารถลดความเสี่ยงมะเร็งกลับเป็นซ้ำได้ แสดงให้เห็นว่าการต่อสู้กับมะเร็งกำลังมีเครื่องมือใหม่เพิ่มขึ้น จากการกำจัดก้อนมะเร็งที่ตรวจพบ ไปสู่การฝึกระบบภูมิคุ้มกันให้จดจำและจัดการเซลล์มะเร็งที่อาจหลงเหลืออยู่ ซึ่งอาจช่วยเพิ่มโอกาสควบคุมโรคและยืดชีวิตผู้ป่วยได้ในอนาคต
อ้างอิง:
National Cancer Institute: Melanoma of the Skin, Cancer Stat Facts
360.ru: Gintsburg Clarifies the First Results of Russia’s Cancer Vaccine
GxP News: Gamaleya Scientific Director Reports Encouraging Results From Personalised Cancer Vaccine
National Medical Research Radiological Centre: First Clinical Experience of Using an mRNA Vaccine
Merck: Phase 3 INTerpath-001 Trial Results for Intismeran Autogene Plus Pembrolizumab




