โลกเร่งงัดกฎหมายคุมซากแบตเตอรี่ EV พุ่งสูง หวังรีไซเคิลแร่หายากคืนชีพเศรษฐกิจหมุนเวียนก่อนกลายเป็นภาระสิ่งแวดล้อม
รถยนต์ไฟฟ้า (EV) กำลังเปลี่ยนโฉมอุตสาหกรรมยานยนต์โลกอย่างรวดเร็ว แต่ความสำเร็จนี้ก็มาพร้อมความท้าทายครั้งใหญ่ นั่นคือการจัดการแบตเตอรี่ที่หมดอายุใช้งาน เมื่อยอดขาย EV พุ่งขึ้นถึง 20.7 ล้านคันในปี 2568 ปริมาณแบตเตอรี่ที่ต้องเข้าสู่ระบบรีไซเคิลในอนาคตอันใกล้ก็เพิ่มขึ้นอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ หลายประเทศจึงเริ่มเร่งออกกฎหมายและพัฒนาระบบจัดการ เพื่อรับมือความเสี่ยงด้านสิ่งแวดล้อมและความมั่นคงของทรัพยากร
รายงาน Global EV Outlook ปี 2568 ของ International Energy Agency (IEA) ระบุว่า ความต้องการแบตเตอรี่สำหรับ EV ทั่วโลกในปี 2567 สูงกว่า 950 กิกะวัตต์-ชั่วโมง (GWh) โดยกว่า 85% ถูกใช้ในรถยนต์ไฟฟ้า และคาดว่าจะเพิ่มขึ้นเกิน 3 เทราวัตต์-ชั่วโมง (TWh) ภายในปี 2573 การเติบโตนี้ขับเคลื่อนโดยตลาดหลักอย่างจีน สหรัฐฯ และยุโรป ส่งผลให้จำนวนแบตเตอรี่ที่กำลังเข้าสู่ช่วงสิ้นสุดอายุการใช้งานเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ
ข้อมูลจาก Benchmark Mineral Intelligence ระบุว่า ยอดขาย EV ทั่วโลกในปี 2568 อยู่ที่ 20.7 ล้านคัน เพิ่มขึ้น 20% จากปีก่อนหน้า ทำให้ EV มีสัดส่วนราว 22.6% ของยอดขายรถยนต์ทั้งหมด แม้ในช่วงต้นปี 2569 การเติบโตจะชะลอลงเล็กน้อยจากปัจจัยเศรษฐกิจและนโยบาย แต่แนวโน้มระยะยาวยังคงขยายตัว โดยเฉพาะในตลาดเกิดใหม่ เช่น เอเชียตะวันออกเฉียงใต้และบราซิล
หนึ่งในความท้าทายสำคัญของแบตเตอรี่ EV คืออายุการใช้งานเฉลี่ยราว 8-10 ปี แม้ปัจจุบันปริมาณขยะยังไม่สูงมาก เนื่องจากรถส่วนใหญ่ยังอยู่ในช่วงใช้งาน แต่ IEA คาดว่า ภายในปี 2573 จะมีแบตเตอรี่ EV ที่หมดอายุใช้งานครั้งแรกประมาณ 80 GWh ทั่วโลก โดยมากกว่าครึ่งจะอยู่ในจีน หากไม่มีระบบจัดการที่ดีอาจทำให้ทรัพยากรสำคัญอย่างลิเธียม โคบอลต์ และนิกเกิล สูญหายไปโดยเปล่าประโยชน์
ขณะเดียวกัน การขุดแร่เพื่อผลิตแบตเตอรี่ใหม่ก็สร้างผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม ทั้งการปล่อยก๊าซเรือนกระจกและมลพิษทางน้ำ IEA ชี้ว่า หากมีระบบรีไซเคิลที่มีประสิทธิภาพจะสามารถลดความต้องการใช้แร่ลิเธียมและนิกเกิลได้ถึง 25% และลดการใช้โคบอลต์ได้ถึง 40% ภายในปี 2593 อย่างไรก็ตาม ในระยะสั้น วัตถุดิบสำหรับรีไซเคิลยังมีจำกัด ทำให้ผลลัพธ์ยังไม่ชัดเจนมากนัก
จีน ซึ่งครองตลาด EV และการผลิตเซลล์แบตเตอรี่กว่า 80% ในปี 2567 กำลังเร่งใช้มาตรการที่เข้มงวดมากขึ้น โดย Bloomberg รายงานว่า ตั้งแต่เดือนเมษายน 2026 เป็นต้นไป ภายใต้นโยบาย Interim Measures for the Management of Recycling and Comprehensive Utilization of Retired Power Batteries of NEVs แบตเตอรี่ EV จะต้องติดอยู่กับตัวรถเมื่อถูกทิ้ง ห้ามถอดออกไปขายแยก เพื่อป้องกันการรีไซเคิลนอกระบบ ผู้ฝ่าฝืนอาจถูกปรับสูงสุด 50,000 หยวน หรือถูกเพิกถอนใบอนุญาต
นอกจากนี้ จีนยังครองศักยภาพด้านการรีไซเคิลแบตเตอรี่ในระดับโลก โดยมีสัดส่วนถึง 78% ของกำลังการแปรรูปขั้นต้น (การรื้อและบดแบตเตอรี่เก่าให้เป็นวัตถุดิบ) และ 89% ของการสกัดหรือแยกโลหะสำคัญจาก black mass หรือผงวัสดุจากแบตเตอรี่เก่า ตามการคาดการณ์ปี 2568 ของ Benchmark Mineral Intelligence ซึ่งช่วยลดการพึ่งพาการนำเข้าแร่ใหม่ และสนับสนุนระบบเศรษฐกิจหมุนเวียน อย่างไรก็ตาม อัตราการรีไซเคิลจริงของจีนยังอยู่ที่ประมาณ 55.9% แม้จะมีบริษัทรีไซเคิลจดทะเบียนมากกว่า 110,000 แห่งก็ตาม
ด้าน สหภาพยุโรป (EU) ถือเป็นผู้นำด้านกฎหมาย โดยได้บังคับใช้ Battery Regulation อย่างเต็มรูปแบบ European Commission ได้ออกกฎใหม่ในเดือนกรกฎาคม 2568 เพื่อกำหนดวิธีคำนวณอัตราการรีไซเคิลและการกู้คืนวัสดุ พร้อมตั้งเป้าหมายให้แบตเตอรี่ลิเธียม-ไอออนต้องมีประสิทธิภาพการรีไซเคิล 70% ภายในปี 2573 และต้องกู้คืนโคบอลต์ นิกเกิล และทองแดงได้อย่างน้อย 90% รวมถึงลิเธียมอย่างน้อย 80% ภายในปี 2574
EU ยังใช้หลัก Extended Producer Responsibility (EPR) กำหนดให้ผู้ผลิตต้องรับผิดชอบแบตเตอรี่ตลอดวงจรชีวิต และเตรียมบังคับใช้ digital battery passport ตั้งแต่ปี 2570 เพื่อให้สามารถติดตามข้อมูลแบตเตอรี่ได้ตั้งแต่การผลิตจนถึงการรีไซเคิล นอกจากนี้ ยังตั้งเป้าให้มีการใช้วัสดุรีไซเคิลในแบตเตอรี่ใหม่ เช่น โคบอลต์อย่างน้อย 16% ภายในปี 2574 ซึ่งช่วยกระตุ้นการลงทุนในโรงงานรีไซเคิล โดยเฉพาะในเยอรมนีและฝรั่งเศส
ขณะที่ สหรัฐฯ แม้ยังไม่มีกฎหมายระดับชาติที่เข้มงวดเทียบเท่า EU แต่ก็มีมาตรการสนับสนุนผ่าน Inflation Reduction Act (IRA) ทั้งในรูปแบบเครดิตภาษีและโครงการ ReCell ของกระทรวงพลังงาน โดยบางรัฐ เช่น แคลิฟอร์เนียและนิวเจอร์ซีย์ เริ่มนำแนวคิด EPR มาใช้ ทำให้ผู้ผลิตต้องรับผิดชอบค่าใช้จ่ายในการรีไซเคิลทั้งหมด ซึ่งช่วยลดการพึ่งพาการนำเข้าแร่และสร้างงานในอุตสาหกรรมสีเขียว
นอร์เวย์ ซึ่งมีสัดส่วนยอดขายรถ EV สูงถึง 97% ในปี 2568 ตามข้อมูลของ Visual Capitalist ถือเป็นตัวอย่างของการจัดการแบบผสมผสาน โดยเน้นการนำแบตเตอรี่ที่ยังมีประสิทธิภาพ 70-80% ไปใช้ต่อในรูปแบบ second-life หรือการนำแบตเตอรี่ที่เสื่อมจากการใช้งานในรถแล้ว ไปใช้ต่อในงานอื่น เช่น ระบบกักเก็บพลังงานในบ้านหรือโครงข่ายไฟฟ้า บริษัท Batteriretur ได้จัดตั้งจุดรับคืนแบตเตอรี่กว่า 20,000 แห่งทั่วประเทศ แม้ยังเผชิญความท้าทายด้านต้นทุนขนส่งและการสะสมของแบตเตอรี่ในพื้นที่ห่างไกล
อย่างไรก็ตาม การจัดการแบตเตอรี่ EV ทั่วโลกยังต้องเผชิญปัญหาสำคัญ ทั้งในด้านการเก็บรวบรวมและมาตรฐานความปลอดภัย โดยเฉพาะในประเทศกำลังพัฒนาที่โครงสร้างพื้นฐานยังไม่พร้อม IEA จึงเน้นย้ำถึงความจำเป็นของความร่วมมือระหว่างประเทศ เพื่อป้องกันการส่งออกขยะและช่วยกระจายเทคโนโลยีการรีไซเคิลอย่างเท่าเทียม
ในอีกด้านหนึ่ง การรีไซเคิลแบตเตอรี่ยังเป็นโอกาสทางเศรษฐกิจที่สำคัญ ตลาดรีไซเคิลแบตเตอรี่ EV ทั่วโลกคาดว่าจะเติบโตจากมูลค่า 300 ล้านดอลลาร์ในปี 2568 ไปสู่ระดับที่สูงขึ้นตามปริมาณแบตเตอรี่หมดอายุที่เพิ่มขึ้น อย่างไรก็ตาม ราคาของแบตเตอรี่ใหม่ที่ลดลงอย่างต่อเนื่อง คาดว่าจะเหลือ 105 ดอลลาร์ต่อกิโลวัตต์-ชั่วโมง (kWh) ในปี 2569 จาก BloombergNEF อาจทำให้การแข่งขันระหว่างการรีไซเคิลและการนำกลับมาใช้ใหม่เข้มข้นมากขึ้น
ท้ายที่สุด แม้การเติบโตของ EV จะช่วยลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจกในภาคขนส่ง แต่ความยั่งยืนที่แท้จริงจะเกิดขึ้นได้ก็ต่อเมื่อมีระบบจัดการแบตเตอรี่ที่มีประสิทธิภาพ ประเทศผู้นำอย่างจีนและ EU กำลังวางรากฐานด้านกฎหมายอย่างเข้มงวด ขณะที่สหรัฐฯ และนอร์เวย์เน้นการพัฒนาเทคโนโลยีและการใช้งานซ้ำ เพื่อรับมือความเสี่ยงด้านสิ่งแวดล้อมและทรัพยากร หากทั่วโลกไม่เร่งดำเนินการ ปริมาณขยะแบตเตอรี่อาจกลายเป็นภาระมหาศาล แทนที่จะเป็นโอกาสสำคัญของเศรษฐกิจหมุนเวียนในอนาคต
อ้างอิง:
International Energy Agency: Global EV Outlook 2025 https://www.iea.org/reports/global-ev-outlook-2025
International Energy Agency: Electric vehicle batteries – Global EV Outlook 2025 https://www.iea.org/reports/global-ev-outlook-2025/electric-vehicle-batteries
International Energy Agency: EV Battery Supply Chain Sustainability https://www.iea.org/reports/ev-battery-supply-chain-sustainability
Bloomberg: China Overhauls Battery Rules as Wave of Electric Clunkers Looms https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-01-16/china-overhauls-battery-rules-as-wave-of-electric-clunkers-looms
European Commission: Batteries - Environment https://environment.ec.europa.eu/topics/waste-and-recycling/batteries_en
Benchmark Mineral Intelligence: Global EV sales data 2025-2026 https://www.reuters.com/sustainability/climate-energy/global-ev-sales-fall-again-february-2026-03-13/
Visual Capitalist: Ranked: EV Share of New Car Sales by Country in 2025 https://www.visualcapitalist.com/ev-share-new-car-sales-by-country-2019-vs-2025/
TreaSource: Electric vehicle batteries in Norway: a second life https://treasource.eu/ev-batteries-in-norway-a-second-life-11-03-2025/
