คำวินิจฉัย 14/2566 ฉบับเต็ม! อำนาจ กกต.เช็กคุณสมบัติ 'ไม่เป็นที่สุด'

เปิดคำวินิจฉัย 14/2566 ศาลรัฐธรรมนูญฉบับเต็ม กรณีอำนาจหน้าที่ กกต. ชี้การตรวจสอบคุณสมบัติผู้สมัครตาม พ.ร.บ.เลือกตั้งท้องถิ่น และการแบ่งเขตเลือกตั้ง ไม่ถือเป็นที่สุดเนื่องจากกระทบต่อสิทธิเสรีภาพและมีความได้เปรียบเสียเปรียบ พร้อมระบุชัดมีเพียงการสั่งนับคะแนนหรือลงคะแนนใหม่ก่อนประกาศผลเท่านั้นที่เป็นที่สุดตามกฎหมาย

คดีฮั้ว สว. ได้เดินทางมาถึงจุดสำคัญ เมื่อคณะกรรมการการเลือกตั้ง (กกต.) มีมติ 5 ต่อ 2 ยื่นคำร้องต่อศาลรัฐธรรมนูญเพื่อให้วินิจฉัยขอบเขตอำนาจหน้าที่ของ กกต. เกี่ยวกับการจัดการเลือกตั้ง สว. สืบเนื่องจากมีผู้ร้องต่อศาลฎีกาและศาลได้รับคำร้องไว้พิจารณา 3 คดี ซึ่งเกี่ยวข้องกับการตรวจสอบคุณสมบัติและลักษณะต้องห้ามของผู้สมัคร สว. รวมถึงการขอให้ตรวจสอบหรือทบทวนคำวินิจฉัยของ กกต.

กกต. มองว่า การตรวจสอบคุณสมบัติและการวินิจฉัยคำร้องเกี่ยวกับการเลือก สว. เป็นอำนาจหน้าที่ตามรัฐธรรมนูญและกฎหมายประกอบรัฐธรรมนูญ คำสั่งและคำวินิจฉัยของ กกต. จึงถือเป็นที่สุดหรือไม่ และศาลฎีกาสามารถรับคำร้องดังกล่าวไว้พิจารณาได้หรือไม่

การดำเนินการของคณะกรรมการการเลือกตั้ง (กกต.) ถูกตั้งคำถามถึงความเหมาะสม เนื่องจาก กกต. เคยยื่นคำร้องต่อศาลฎีกาเพื่อให้วินิจฉัยอำนาจพิจารณาคดีเลือกตั้ง ซึ่งศาลฎีกาให้รอวินิจฉัยในคำพิพากษา แต่ต่อมา กกต. กลับยื่นคำร้องต่อศาลรัฐธรรมนูญในประเด็นเดิม สิ่งนี้สะท้อนให้เห็นว่า กกต. ไม่เห็นด้วยกับคำสั่งของศาลฎีกาที่รับคดีดังกล่าวไว้วินิจฉัย

นอกจากนี้ ในประเด็นว่าอำนาจการตรวจสอบคุณสมบัติและวินิจฉัยคำร้องเกี่ยวกับการเลือกตั้ง สว. ของ กกต. ถือเป็นที่สุดหรือไม่นั้น ในอดีตเคยมีบรรทัดฐานจากคดีเลือกตั้งท้องถิ่น กรณีที่ กกต. ไม่ประกาศรายชื่อผู้สมัครรับเลือกตั้งเป็นนายกองค์การบริหารส่วนจังหวัดนครสวรรค์ ตาม พ.ร.บ.การเลือกตั้งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่น พ.ศ. 2562 มาตรา 55 ซึ่งแม้ไม่มีบทบัญญัติให้ยื่นอุทธรณ์ แต่ศาลฎีกาได้วินิจฉัยโดยเทียบเคียงเจตนารมณ์ของรัฐธรรมนูญ มาตรา 224 (1), 226 วรรคหก และมาตรา 194 ว่าคำวินิจฉัยของ กกต. ย่อมไม่เด็ดขาดเป็นที่สุด ซึ่งสอดคล้องกับแนววินิจฉัยของศาลรัฐธรรมนูญที่ 14/2566

สำหรับแนววินิจฉัยของศาลรัฐธรรมนูญที่ 14/2566 สำนักข่าว Next News ได้รายงานไปก่อนหน้านี้แล้วว่าศาลได้วางบรรทัดฐานสำคัญ 3 ข้อได้แก่ 1. การตรวจสอบคุณสมบัติผู้สมัครของ กกต. ‘ไม่เป็นที่สุด’ เพราะกระทบต่อสิทธิเสรีภาพทางการเมืองโดยตรง และรัฐธรรมนูญไม่ได้กำหนดรายละเอียดการใช้อำนาจไว้เด็ดขาด 2. การสั่งนับคะแนนหรือลงคะแนนใหม่ ‘เป็นที่สุดเฉพาะก่อนประกาศผล’ เพื่อให้การเลือกตั้งเป็นไปด้วยความสุจริต เที่ยงธรรม รวดเร็ว และไม่ตัดสิทธิผู้สมัคร และ 3. การแบ่งเขตเลือกตั้ง ‘ไม่เป็นที่สุด’ เพราะมีผลได้เสียต่อความได้เปรียบเสียเปรียบและความสะดวกของประชาชน อีกทั้งรัฐธรรมนูญไม่ได้บัญญัติไว้ให้เป็นที่สุดชัดเจน (อ่านข่าวประกอบ: ศาล รธน.เคยวางบรรทัดฐาน อำนาจ กกต. ตรวจสอบคุณสมบัติ 'ไม่ถือเป็นที่สุด')

ศาล รธน.เคยวางบรรทัดฐาน อำนาจ กกต. ตรวจสอบคุณสมบัติ 'ไม่ถือเป็นที่สุด'

สำหรับคำวินิจฉัยของศาลรัฐธรรมนูญฉบับเต็มในคดีดังกล่าวมีรายละเอียดดังนี้

3 ประเด็นที่ กกต.ในฐานะผู้ร้องขอศาลรัฐธรรมนูญวินิจฉัย

ประเด็นที่ 1 การวินิจฉัยสิทธิสมัครรับเลือกตั้งของผู้สมัครรับเลือกตั้งเพื่อประกาศรายชื่อ ผู้สมัครรับเลือกตั้งตามพระราชบัญญัติการเลือกตั้งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่น พ.ศ. 2562 มาตรา 55 วรรคหนึ่ง เป็นการปฏิบัติหน้าที่และใช้อำนาจอันเป็นที่สุดของผู้ร้องตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 224 วรรคหนึ่ง (1) (2) และ (6) หรือไม่
ประเด็นที่ 2การสั่งให้นับคะแนนใหม่หรือการสั่งให้ออกเสียงลงคะแนนใหม่ตามพระราชบัญญัติ การเลือกตั้งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่น พ.ศ. 2562 มาตรา 105 และมาตรา 106 เป็นการปฏิบัติหน้าที่และใช้อำนาจอันเป็นที่สุดของผู้ร้องตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 224 วรรคหนึ่ง (1) (2) และ (6) หรือไม่
ประเด็นที่ 3 การใช้อำนาจแบ่งเขตเลือกตั้งตามพระราชบัญญัติการเลือกตั้งสมาชิกสภาท้องถิ่น หรือผู้บริหารท้องถิ่น พ.ศ. 2562 มาตรา 20 เป็นการปฏิบัติหน้าที่และใช้อำนาจอันเป็นที่สุดของผู้ร้อง ตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 224 วรรคหนึ่ง (1) (2) และ (6) หรือไม่

เปิดคำวินิจฉัยที่ 14/2566 ของศาลรัฐธรรมนูญฉบับเต็ม!

ศาลพิจารณาแล้วเห็นว่า รัฐธรรมนูญ มาตรา 224 และมาตรา 225 เป็นบทบัญญัติในหมวด 12 องค์กรอิสระ ส่วนที่ 2 คณะกรรมการการเลือกตั้ง โดยมาตรา 224 วรรคหนึ่ง บัญญัติว่า ให้คณะกรรมการการเลือกตั้งมีหน้าที่และอำนาจ ดังต่อไปนี้ (1) จัดหรือดำเนินการให้มีการจัดการเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร การเลือกสมาชิกวุฒิสภา การเลือกตั้งสมาชิกสภาท้องถิ่นและผู้บริหารท้องถิ่นและการออกเสียงประชามติ (2) ควบคุมดูแลการเลือกตั้งและการเลือกตาม (1) ให้เป็นไปโดยสุจริตและเที่ยงธรรม และควบคุมดูแลการออกเสียงประชามติให้เป็นไปโดยชอบด้วยกฎหมาย เพื่อการนี้ให้มีอำนาจสืบสวนหรือไต่สวนได้ตามที่จำเป็นหรือที่เห็นสมควร (3) เมื่อผลการสืบสวนหรือไต่สวนตาม (2) หรือเมื่อพบเห็นการกระทำที่มีเหตุอันควรสงสัยว่าการเลือกตั้งหรือการเลือกตาม (1) มิได้เป็นไปโดยสุจริตหรือเที่ยงธรรม หรือการออกเสียงประชามติเป็นไปโดยมิชอบด้วยกฎหมาย ให้มีอำนาจสั่งระงับยับยั้ง แก้ไขเปลี่ยนแปลงหรือยกเลิกการเลือกตั้ง หรือการเลือก หรือการออกเสียงประชามติและสั่งให้ดำเนินการเลือกตั้ง เลือก หรือออกเสียงประชามติใหม่ในหน่วยเลือกตั้งบางหน่วยหรือทุกหน่วย (4) สั่งระงับการใช้สิทธิสมัครรับเลือกตั้งของผู้สมัครรับเลือกตั้งหรือผู้สมัครรับเลือก ไว้เป็นการชั่วคราวเป็นระยะเวลาไม่เกินหนึ่งปี เมื่อมีหลักฐานอันควรเชื่อได้ว่าผู้นั้นกระทำการหรือรู้เห็นกับการกระทำของบุคคลอื่น ที่มีลักษณะเป็นการทุจริต หรือทำให้การเลือกตั้งหรือการเลือกมิได้เป็นไปโดยสุจริตหรือเที่ยงธรรม (5) ดูแลการดำเนินงานของพรรคการเมืองให้เป็นไปตามกฎหมาย (6) หน้าที่และอำนาจอื่นตามรัฐธรรมนูญหรือกฎหมาย

มาตรา 225 วรรคหนึ่ง บัญญัติว่า ก่อนประกาศผลการเลือกตั้งหรือการเลือกถ้ามีหลักฐานอันควรเชื่อได้ว่าการเลือกตั้งหรือการเลือกนั้นมิได้เป็นไปโดยสุจริตหรือเที่ยงธรรม ให้คณะกรรมการการเลือกตั้งมีอำนาจสั่งให้มีการเลือกตั้งหรือการเลือกใหม่ในหน่วยเลือกตั้งหรือเขตเลือกตั้งนั้น ถ้าผู้กระทำการนั้นเป็นผู้สมัครรับเลือกตั้งหรือผู้สมัครรับเลือก แล้วแต่กรณี หรือรู้เห็นกับการกระทำของบุคคลอื่น ให้คณะกรรมการการเลือกตั้งสั่งระงับสิทธิสมัครรับเลือกตั้งของผู้นั้นไว้เป็นการชั่วคราวตามมาตรา 224 (4) วรรคสอง บัญญัติว่า “คำสั่งตามวรรคหนึ่งให้เป็นที่สุด”

พระราชบัญญัติการเลือกตั้งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่น พ.ศ. 2562 มีเหตุผล ในการประกาศใช้ คือ บทบัญญัติของรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทยบัญญัติให้สมาชิกสภาท้องถิ่นต้องมาจากการเลือกตั้ง และผู้บริหารท้องถิ่นให้มาจากการเลือกตั้งหรือมาจากความเห็นชอบของสภาท้องถิ่นหรือกรณีองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษจะมาโดยวิธีอื่นก็ได้ แต่ต้องคำนึงถึงการมีส่วนร่วมของประชาชนด้วย โดยคุณสมบัติของผู้มีสิทธิเลือกตั้งและผู้มีสิทธิสมัครรับเลือกตั้ง รวมทั้งหลักเกณฑ์และวิธีการเลือกตั้งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่น ให้เป็นไปตามที่กฎหมายบัญญัติต้องคำนึงถึงเจตนารมณ์ในการป้องกันและปราบปรามการทุจริตตามแนวทางที่บัญญัติไว้ในรัฐธรรมนูญจึงสมควรปรับปรุงกฎหมายว่าด้วยการเลือกตั้งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่นให้เป็นไปตามเจตนารมณ์ของบทบัญญัติของรัฐธรรมนูญดังกล่าว

คณะกรรมการการเลือกตั้งมีสถานะเป็นองค์กรอิสระที่ได้รับการจัดตั้งขึ้นโดยตรงตามรัฐธรรมนูญ เพื่อให้มีอำนาจในการปฏิบัติภารกิจตามรัฐธรรมนูญเพื่อจัดการเลือกตั้งอันเป็นการสรรหาบุคคล ที่มีคุณสมบัติเหมาะสมกับการเป็นผู้แทนหรือตัวแทนของประชาชนที่จะเข้ามาดำรงตำแหน่งทางการเมือง ให้สำเร็จลุล่วงได้ตามกรอบเวลาที่กำหนด ซึ่งเป็นส่วนสำคัญของการปกครองในระบอบประชาธิปไตย ต้องมีความเป็นอิสระจากการครอบงำขององค์กรผู้ใช้อำนาจรัฐอื่นๆ เพื่อให้สามารถปฏิบัติหน้าที่ ตามภารกิจตามรัฐธรรมนูญได้อย่างสุจริต เที่ยงธรรมและปราศจากอคติ และมีการกำหนดรายละเอียดเกี่ยวกับการปฏิบัติหน้าที่และใช้อำนาจเพิ่มเติมไว้ในกฎหมายประกอบรัฐธรรมนูญหรือกฎหมาย ระดับพระราชบัญญัติอื่นๆ ด้วย โดยมุ่งหมายให้มีองค์กรอิสระที่ไม่อยู่ในระบบราชการหรือเป็นหน่วยงาน ทางปกครองภายใต้บังคับบัญชาหรือกำกับดูแลของฝ่ายบริหาร รวมถึงกำหนดอำนาจวินิจฉัยให้เป็นการใช้อำนาจ โดยตรงตามรัฐธรรมนูญอันเป็นที่สุด และจะไม่ถูกโต้แย้งหรือตรวจสอบจากองค์กรตุลาการอีก

แต่ในการใช้อำนาจบางเรื่องที่อาจส่งผลกระทบต่อสาระสำคัญของสิทธิหรือเสรีภาพบางประการของบุคคลอย่างร้ายแรง รัฐธรรมนูญกำหนดให้องค์กรตุลาการเข้ามาเป็นผู้ร่วมวินิจฉัยการใช้อำนาจ ขององค์กรอิสระที่มีลักษณะดังกล่าวด้วย ตามหลักการที่ว่า บุคคลผู้ได้รับผลกระทบจากการปฏิบัติหน้าที่ หรือใช้อำนาจโดยหน่วยงานของรัฐย่อมมีสิทธิฟ้องคดีต่อศาลเพื่อให้การปฏิบัติหน้าที่หรือใช้อำนาจดังกล่าวนั้น ได้รับการตรวจสอบจากองค์กรตุลาการ ดังนั้น การจะพิจารณาว่าหน้าที่หรืออำนาจใดถือว่าเป็นที่สุดหรือไม่ จำเป็นต้องพิจารณาตีความเคร่งครัดอย่างยิ่ง หากรัฐธรรมนูญบัญญัติหน้าที่และอำนาจดังกล่าวไว้อย่างชัดแจ้ง หรือรัฐธรรมนูญมิได้บัญญัติไว้ชัดแจ้ง แต่กำหนดรายละเอียดหรือเนื้อหาไว้ว่าเป็นอำนาจเพื่อจะให้กระทำการ ในเรื่องใดและจะต้องใช้อำนาจอย่างไร และเป็นกรณีมีความจำเป็นอย่างยิ่งที่ต้องกำหนดชัดแจ้ง ให้การใช้อำนาจดังกล่าวเป็นที่สุดเพื่อให้บรรลุผลตามเจตนารมณ์ของรัฐธรรมนูญ การใช้อำนาจนั้นย่อมเป็นที่สุด เว้นแต่การใช้อำนาจนั้นเป็นการจำกัดสิทธิหรือเสรีภาพของบุคคลและรัฐธรรมนูญไม่ได้ระบุให้เป็นที่สุด

คำวินิจฉัยประเด็นที่ 1

ประเด็นที่ 1 การวินิจฉัยสิทธิสมัครรับเลือกตั้งของผู้สมัครรับเลือกตั้งเพื่อประกาศรายชื่อ ผู้สมัครรับเลือกตั้งตามพระราชบัญญัติการเลือกตั้งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่น พ.ศ. 2562 มาตรา 55 วรรคหนึ่ง เป็นการปฏิบัติหน้าที่และใช้อำนาจอันเป็นที่สุดของผู้ร้องตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 224 วรรคหนึ่ง (1) (2) และ (6) หรือไม่ พระราชบัญญัติการเลือกตั้งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่น พ.ศ. 2562 มาตรา 55 วรรคหนึ่ง บัญญัติว่า “ผู้สมัครผู้ใดไม่มีชื่อในประกาศตามมาตรา 52 ให้มีสิทธิยื่นคำร้องต่อคณะกรรมการการเลือกตั้งภายในสามวันนับแต่วันที่ประกาศรายชื่อผู้สมัคร ในการนี้ ให้คณะกรรมการการเลือกตั้งมีคำวินิจฉัยโดยเร็ว และให้ผู้อำนวยการการเลือกตั้งประจำองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องดำเนินการตามคำวินิจฉัยนั้น” เ

เห็นว่า เมื่อผู้อำนวยการการเลือกตั้งประจำองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นตรวจสอบใบสมัครว่าผู้สมัครมีสิทธิสมัครรับเลือกตั้งหรือไม่ หากเห็นว่าผู้ใดยื่นใบสมัครถูกต้องและมีสิทธิสมัครรับเลือกตั้ง ให้ประกาศรายชื่อผู้สมัคร หากผู้สมัครผู้ใดไม่มีชื่อในประกาศดังกล่าว ให้ผู้นั้นมีสิทธิยื่นคำร้องต่อผู้ร้อง ภายในสามวันนับแต่วันที่ประกาศรายชื่อผู้สมัครโดยให้ผู้ร้องมีคำวินิจฉัยโดยเร็ว แม้ว่าการวินิจฉัยสิทธิสมัครรับเลือกตั้งของผู้สมัครรับเลือกตั้งเพื่อประกาศรายชื่อผู้สมัครเป็นหน้าที่และอำนาจที่เกี่ยวข้องกับการจัดหรือดำเนินการให้มีการจัดการเลือกตั้งสมาชิกสภาท้องถิ่นและผู้บริหารท้องถิ่นซึ่งเป็นหน้าที่และอำนาจของผู้ร้องที่ได้รับการบัญญัติไว้ในรัฐธรรมนูญ มาตรา 224 วรรคหนึ่ง (1)

แต่รัฐธรรมนูญ มิได้กำหนดรายละเอียดหรือเนื้อหาไว้ให้ผู้ร้องปฏิบัติหน้าที่หรือใช้อำนาจในเรื่องนี้อย่างไร นอกจากนี้การใช้อำนาจดังกล่าวเป็นการวินิจฉัยที่ส่งผลให้ผู้สมัครไม่มีสิทธิในการสมัครรับเลือกตั้ง อันเป็นการกระทบต่อสิทธิเสรีภาพทางการเมืองของบุคคลที่จะเป็นผู้แทนของประชาชนตามหลักประชาธิปไตย ดังนั้นการปฏิบัติหน้าที่และใช้อำนาจดังกล่าวของผู้ร้องจึงไม่เป็นที่สุดตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 224 วรรคหนึ่ง (1) (2) และ (6)

คำวินิจฉัยประเด็นที่ 2

ประเด็นที่ 2 การสั่งให้นับคะแนนใหม่หรือการสั่งให้ออกเสียงลงคะแนนใหม่ตามพระราชบัญญัติ การเลือกตั้งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่น พ.ศ. 2562 มาตรา 105 และมาตรา 106 เป็นการปฏิบัติหน้าที่และใช้อำนาจอันเป็นที่สุดของผู้ร้องตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 224 วรรคหนึ่ง (1) (2) และ (6) หรือไม่ พระราชบัญญัติการเลือกตั้งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่น พ.ศ. 2562 มาตรา 105 วรรคหนึ่ง บัญญัติว่า “ในกรณีที่ผลการนับคะแนนเลือกตั้งปรากฏว่าจำนวนผู้มาใช้สิทธิเลือกตั้งไม่ตรงกับจำนวนบัตรเลือกตั้งที่ใช้ออกเสียงลงคะแนน ให้คณะกรรมการประจำหน่วยเลือกตั้งดำเนินการตรวจสอบความถูกต้อง หากยังไม่ตรงกันอีกให้รายงานพร้อมเหตุผลต่อคณะกรรมการการเลือกตั้งเพื่อพิจารณาสั่งให้มีการนับคะแนนเลือกตั้งใหม่หรือสั่งให้ออกเสียงลงคะแนนใหม่ในหน่วยเลือกตั้งนั้นพร้อมทั้งแจ้งให้ผู้อำนวยการการเลือกตั้งประจำองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นทราบ และนำส่งหีบบัตรเลือกตั้งพร้อมวัสดุอุปกรณ์การเลือกตั้งแก่คณะกรรมการการเลือกตั้งประจำองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น หรือผู้ซึ่งคณะกรรมการการเลือกตั้งประจำองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นมอบหมาย”

วรรคสองบัญญัติว่า “ในกรณีที่คณะกรรมการการเลือกตั้งสั่งให้มีการนับคะแนนเลือกตั้งใหม่ตามวรรคหนึ่ง หากปรากฏว่า จำนวนผู้มาใช้สิทธิเลือกตั้งไม่ตรงกับจำนวนบัตรเลือกตั้งที่ใช้ออกเสียงลงคะแนน ให้สันนิษฐานว่าการเลือกตั้งในหน่วยเลือกตั้งนั้นมิได้เป็นไปโดยสุจริตหรือเที่ยงธรรม และให้คณะกรรมการการเลือกตั้ง ตรวจสอบบัตรเลือกตั้งของหน่วยเลือกตั้งอื่นทุกหน่วยหรือบางหน่วยตามที่เห็นสมควรด้วย ทั้งนี้ ให้นำความในมาตรา 104 วรรคสอง มาใช้บังคับแก่การตรวจสอบบัตรเลือกตั้งดังกล่าวด้วยโดยอนุโลม”

วรรคสาม บัญญัติว่า “ในกรณีที่ปรากฏภายหลังประกาศผลการเลือกตั้งว่า การนับคะแนนเลือกตั้งในหน่วยเลือกตั้งใดหรือในเขตเลือกตั้งใดมิได้เป็นไปโดยสุจริตหรือเที่ยงธรรม ให้คณะกรรมการการเลือกตั้งมีอำนาจสั่งให้เปิดหีบบัตรเลือกตั้งและนับคะแนนเลือกตั้งใหม่ตามหลักเกณฑ์และวิธีการที่คณะกรรมการการเลือกตั้งกำหนด แต่ทั้งนี้ ต้องกระทำภายในเก้าสิบวันนับแต่วันที่ประกาศผลการเลือกตั้ง”

วรรคสี่ บัญญัติว่า “ในกรณีที่ผลการนับคะแนนเลือกตั้งใหม่ตามวรรคสามเปลี่ยนแปลงผู้ได้รับเลือกตั้ง ให้ผู้ได้รับเลือกตั้งเดิมพ้นจากตำแหน่งนับแต่วันที่คณะกรรมการการเลือกตั้งประกาศผลการเลือกตั้งจากการนับคะแนนเลือกตั้งใหม่ และให้ผู้ได้รับเลือกตั้งใหม่ดำรงตำแหน่งเท่าวาระที่เหลืออยู่ของผู้ได้รับเลือกตั้งเดิม”

มาตรา 106 วรรคหนึ่ง บัญญัติว่า “เมื่อผู้อำนวยการการเลือกตั้งประจำจังหวัด ได้รับรายงานผลการนับคะแนนเลือกตั้งตามมาตรา 102 แล้วเห็นว่าการเลือกตั้งและการนับคะแนนเลือกตั้ง เป็นไปโดยสุจริตและเที่ยงธรรม ให้รายงานต่อคณะกรรมการการเลือกตั้งเพื่อประกาศผลการเลือกตั้ง” และวรรคสอง บัญญัติว่า “ในกรณีที่มีผู้ร้องเรียนโดยมีหลักฐานตามสมควรว่าการนับคะแนนเลือกตั้งมิได้เป็นไปโดยสุจริตหรือเที่ยงธรรม ให้ผู้อำนวยการการเลือกตั้งประจำจังหวัดรายงานให้คณะกรรมการการเลือกตั้งพิจารณา ถ้าคณะกรรมการการเลือกตั้งเห็นด้วยกับรายงานดังกล่าว ให้มีคำสั่งให้นับคะแนนเลือกตั้งใหม่ การนับคะแนนใหม่ให้เป็นไปตามหลักเกณฑ์และวิธีการที่คณะกรรมการการเลือกตั้งกำหนด”

เห็นว่า การสั่งให้นับคะแนนใหม่หรือการสั่งให้ออกเสียงลงคะแนนใหม่เป็นหน้าที่และอำนาจของผู้ร้องที่ได้รับการบัญญัติไว้ในรัฐธรรมนูญ เป็นการใช้อำนาจในลักษณะเดียวกับการจัดหรือดำเนินการให้มีการควบคุมการเลือกตั้งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่นให้เป็นไปโดยสุจริตและเที่ยงธรรมเมื่อเห็นว่าการเลือกตั้งมิได้เป็นไปโดยสุจริตและเที่ยงธรรม ให้มีอำนาจสั่งระงับ ยับยั้ง แก้ไขเปลี่ยนแปลงหรือยกเลิกการเลือกตั้งสมาชิกสภาท้องถิ่นและผู้บริหารท้องถิ่น และสั่งให้ดำเนินการเลือกตั้งใหม่ ในหน่วยเลือกตั้งบางหน่วย หรือทุกหน่วย ตามนัยแห่งรัฐธรรมนูญ มาตรา 224 วรรคหนึ่ง (2) และ (3) การใช้อำนาจดังกล่าวอาจส่งผลต่อผู้สมัครรับเลือกตั้งที่ได้รับการเลือกตั้งในหน่วยเลือกตั้งหรือเขตเลือกตั้งที่มีปัญหาอยู่บ้าง แต่การสั่งให้นับคะแนนใหม่หรือการสั่งให้ออกเสียงลงคะแนนใหม่ตามพระราชบัญญัติ

การเลือกตั้งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่น พ.ศ. 2562 มาตรา 105 และมาตรา 106 เป็นกระบวนการตรวจสอบความถูกต้องของการนับคะแนนเลือกตั้งและดำเนินการนับคะแนนใหม่ให้ถูกต้องหรือออกเสียงลงคะแนนใหม่ เพื่อให้การเลือกตั้งเป็นไปโดยสุจริตและเที่ยงธรรม ไม่ถึงกับเป็นการตัดสิทธิสมัครรับเลือกตั้งของผู้สมัครรับเลือกตั้งรายใด ไม่ใช่กรณีที่จำกัดหรือมีผลกระทบต่อสิทธิหรือเสรีภาพของบุคคลนอกจากนี้ เจตนารมณ์ของรัฐธรรมนูญกำหนดให้คณะกรรมการการเลือกตั้งปฏิบัติหน้าที่และมีอำนาจในการกำกับดูแลและจัดการเลือกตั้งให้เป็นไปโดยสุจริตและเที่ยงธรรมและชอบด้วยกฎหมายให้มีอำนาจในการสืบสวนหรือไต่สวนในกรณีที่มีเหตุอันควรสงสัยว่าการเลือกตั้งมิได้เป็นไปโดยสุจริต หรือเที่ยงธรรมหรือไม่ชอบด้วยกฎหมาย ประกอบกับการเลือกตั้งจำเป็นจะต้องดำเนินการด้วยความรวดเร็ว และมีความต่อเนื่องตามกรอบระยะเวลา การเปิดโอกาสให้มีการโต้แย้งการใช้อำนาจดังกล่าว ย่อมก่อให้เกิดความขัดข้องล่าช้า การสั่งให้นับคะแนนใหม่หรือการสั่งให้ออกเสียงลงคะแนนใหม่ ก่อนที่จะมีการประกาศผลการเลือกตั้งไม่ใช่การตัดสิทธิสมัครรับเลือกตั้งของผู้สมัครรายใด เป็นกระบวนการหนึ่งก่อนประกาศผลการเลือกตั้งที่คณะกรรมการการเลือกตั้งมีอำนาจสั่งให้มี การเลือกตั้งใหม่ และสั่งระงับสิทธิสมัครรับเลือกตั้งของผู้สมัครรับเลือกตั้งไว้เป็นการชั่วคราว อันเป็นกรณีที่มีผลกระทบต่อสิทธิของบุคคล

'คำสั่งดังกล่าวให้เป็นที่สุด' ตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 224 วรรคหนึ่ง (4) ประกอบมาตรา 225 ซึ่งเป็นกระบวนการในการควบคุมดูแลการเลือกตั้งอันอยู่ในหน้าที่ และอำนาจของผู้ร้องที่จะพิจารณาว่าการเลือกตั้งนั้นเป็นไปโดยสุจริตและเที่ยงธรรมหรือไม่ ดังนั้นการสั่งให้นับคะแนนใหม่หรือการสั่งให้ออกเสียงลงคะแนนใหม่เฉพาะก่อนประกาศผลการเลือกตั้งตามพระราชบัญญัติการเลือกตั้งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่น พ.ศ. 2562 มาตรา 105 และมาตรา 106 จึงเป็นการปฏิบัติหน้าที่และใช้อำนาจอันเป็นที่สุดของผู้ร้องตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 224 วรรคหนึ่ง (1) (2) และ (6)

คำวินิจฉัยประเด็นที่ 3

ประเด็นที่ 3 การใช้อำนาจแบ่งเขตเลือกตั้งตามพระราชบัญญัติการเลือกตั้งสมาชิกสภาท้องถิ่น หรือผู้บริหารท้องถิ่น พ.ศ. 2562 มาตรา 20 เป็นการปฏิบัติหน้าที่และใช้อำนาจอันเป็นที่สุดของผู้ร้อง ตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 224 วรรคหนึ่ง (1) (2) และ (6) หรือไม่ พระราชบัญญัติการเลือกตั้งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่น พ.ศ. 2562 มาตรา 20 วรรคหนึ่ง บัญญัติว่า “ในการแบ่งเขตเลือกตั้ง ให้จัดให้มีจำนวนราษฎรในแต่ละเขตเลือกตั้งใกล้เคียงกันมากที่สุด และพื้นที่ของแต่ละเขตเลือกตั้งต้องติดต่อกัน เว้นแต่ตามสภาพพื้นที่ ขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นทำให้ไม่อาจแบ่งเขตเลือกตั้งให้มีพื้นที่ติดต่อกันได้ จะกำหนดให้เขตเลือกตั้ง มีพื้นที่ไม่ติดต่อกันเท่าที่จำเป็นก็ได้”

วรรคสองบัญญัติว่า “ในการกำหนดเขตเลือกตั้ง จะใช้แนวถนน ตรอก ซอย หรือแยก คลอง หรือแม่น้ำเป็นแนวเขตของเขตเลือกตั้งก็ได้” และวรรคสาม บัญญัติว่า “การแบ่งเขตเลือกตั้งตามวรรคหนึ่งและวรรคสอง ให้เป็นไปตามหลักเกณฑ์และวิธีการที่คณะกรรมการ การเลือกตั้งกำหนด” เห็นว่า แม้ว่าอำนาจของผู้ร้องในการแบ่งเขตเลือกตั้งจะเป็นหน้าที่และอำนาจ ที่เกี่ยวข้องกับการจัดหรือดำเนินการให้มีการจัดการเลือกตั้งสมาชิกสภาท้องถิ่นและผู้บริหารท้องถิ่น ซึ่งเป็นหน้าที่และอำนาจของผู้ร้องอันสอดคล้องต่อภารกิจหลักของผู้ร้องที่บัญญัติไว้ในรัฐธรรมนูญ มาตรา 224 วรรคหนึ่ง (1) และเป็นอำนาจอันจำเป็นต่อการปฏิบัติหน้าที่คือการจัดการเลือกตั้ง

แต่รัฐธรรมนูญไม่ได้กำหนดรายละเอียดหรือเนื้อหาให้ผู้ร้องปฏิบัติหน้าที่หรือใช้อำนาจในเรื่องนี้นอกจากนั้น การแบ่งเขตเลือกตั้งยังส่งผลต่อความได้เปรียบเสียเปรียบในการเลือกตั้ง หรือมีผลต่อความสะดวกของประชาชนที่จะมาออกเสียงลงคะแนน เมื่อรัฐธรรมนูญไม่ได้บัญญัติอย่างชัดแจ้งให้การใช้อำนาจของผู้ร้องกรณีดังกล่าวเป็นที่สุด หากผู้สมัครรับเลือกตั้งหรือบุคคลที่ได้รับผลกระทบจากการใช้อำนาจ แบ่งเขตเลือกตั้งของผู้ร้องหรือเห็นว่าการแบ่งเขตเลือกตั้งนั้นเป็นไปโดยไม่ชอบด้วยกฎหมาย กฎ หรือระเบียบที่เกี่ยวข้อง สามารถใช้สิทธิทางศาลเพื่อขอให้ตรวจสอบการใช้อำนาจดังกล่าวได้ ดังนั้น การปฏิบัติหน้าที่และใช้อำนาจดังกล่าวของผู้ร้องจึงไม่เป็นที่สุดตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 224 วรรคหนึ่ง (1) (2) และ (6)

อาศัยเหตุผลดังกล่าว วินิจฉัยว่า การปฏิบัติหน้าที่และใช้อำนาจของผู้ร้อง ในการวินิจฉัยสิทธิสมัครรับเลือกตั้งของผู้สมัครรับเลือกตั้งเพื่อประกาศรายชื่อผู้สมัครรับเลือกตั้ง และการใช้อำนาจแบ่งเขตเลือกตั้ง ตามพระราชบัญญัติการเลือกตั้งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่น พ.ศ. 2562 มาตรา 55 วรรคหนึ่ง และมาตรา 20 เป็นการปฏิบัติหน้าที่และใช้อำนาจของผู้ร้อง 2 พฤศจิกายน 2566 ไม่เป็นที่สุดตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 224 วรรคหนึ่ง (1) (2) และ (6) ส่วนกรณีการสั่ง ให้นับคะแนนใหม่หรือการสั่งให้ออกเสียงลงคะแนนใหม่เฉพาะก่อนประกาศผลการเลือกตั้ง ตามพระราชบัญญัติการเลือกตั้งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่น พ.ศ. 2562 มาตรา 105 และมาตรา 106 เป็นการปฏิบัติหน้าที่และใช้อำนาจอันเป็นที่สุดของผู้ร้องตามรัฐธรรมนูญ มาตรา 224 วรรคหนึ่ง (1) (2) และ (6)

ข้อเสนอแนะจากศาลรัฐธรรมนูญ

การปฏิบัติหน้าที่และใช้อำนาจของผู้ร้องตามประเด็นที่ 1-3 สมควร มีการแก้ไขเพิ่มเติมพระราชบัญญัติการเลือกตั้งสมาชิกสภาท้องถิ่นหรือผู้บริหารท้องถิ่น พ.ศ. 2562 มาตรา 55 วรรคหนึ่ง และมาตรา 20 ให้ผู้ที่ได้รับความเสียหายจากคำสั่งของผู้ร้องที่ออกตามมาตรานี้ ใช้สิทธิทางศาลได้เพื่อความชัดเจนยิ่งขึ้น ก็จะเป็นประโยชน์ต่อสาธารณชน

ทั้งนี้ ผู้วินิจฉัยประกอบด้วย นายนครินทร์ เมฆไตรรัตน์ ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญ นายอุดม สิทธิวิรัชธรรม ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญ นายจิรนิติ หะวานนท์ ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญ นายบรรจงศักดิ์ วงศ์ปราชญ์ ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญ นายวรวิทย์ กังศศิเทียม ประธานศาลรัฐธรรมนูญ นายปัญญา อุดชาชน ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญ นายวิรุฬห์ แสงเทียน ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญ นายนภดล เทพพิทักษ์ ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญ นายอุดม รัฐอมฤต ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญ

อ่านข่าวประกอบ